Universiteti, emigracioni dhe përgjegjësia e shtetit: kur e ardhmja e një vendi largohet nga auditorët e tij
Nga Ermira Kondo
Gazetare e pavarur, studiuese e filologjisë dhe mbrojtëse e të drejtave të njeriut.
Analizë politiko-sociale dhe reflektim mbi politikat universitare shqiptare, emigracionin e të rinjve dhe përgjegjësinë institucionale në procesin e integrimit europian.
2 nëntor 2026
I. NJË FOTOGRAFI, NJË KAMPUS DHE PYETJET QË NUK MUND TË MBETEN PA PËRGJIGJE
Një publikim i profesorit universitar Lush Susaj, lidhur me praninë e shtetasve të huaj në mjediset e kampusit të Universitetit Bujqësor të Tiranës, ngre një çështje që meriton vëmendje shumë më të gjerë sesa një debat në rrjetet sociale.
Fotografitë dhe shqetësimi i shprehur publikisht nga profesori na vendosin përballë një pyetjeje themelore:
Çfarë po ndodh me universitetet shqiptare dhe, mbi të gjitha, me të ardhmen e rinisë që duhet t’i mbushë ato?
Përpara çdo përfundimi, duhet të sqarohen disa fakte.
A përdoren aktualisht godina të destinuara për studentët për strehimin e punonjësve të huaj?
Nëse po, mbi çfarë baze ligjore?
Kush ka marrë vendimin për ndryshimin e përdorimit të tyre?
A paguajnë personat e strehuar?
Nëse paguajnë, kujt i shkojnë të ardhurat?
Dhe pyetja më e rëndësishme: a është cenuar në ndonjë mënyrë e drejta e studentëve për të përfituar nga infrastruktura universitare?
Këto janë pyetje që kërkojnë dokumente, kontrata dhe përgjigje institucionale.
Fotografitë, sado domethënëse të duken, nuk mjaftojnë për të provuar shkelje ligjore.
Por ato mund të shërbejnë si pikënisje për një hetim me interes publik.
II. SHQIPËRIA PO HUMB POPULLSINË. PO KUSH PO E MBAN PËRGJEGJËSINË?
Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave të vitit 2023, Shqipëria numëronte 2 402 113 banorë.
Krahasuar me vitin 2011, popullsia ishte zvogëluar me rreth 420 mijë banorë.
Emigracioni, rënia e lindshmërisë dhe plakja demografike janë ndër faktorët kryesorë të kësaj tkurrjeje.
Këto shifra nuk janë thjesht statistika.
Pas tyre qëndrojnë familje të ndara, universitete që përballen me ndryshimin e numrit të studentëve, zona që humbasin popullsinë aktive dhe një ekonomi që rrezikon të humbasë kapitalin e saj njerëzor.
Për më shumë se tri dekada, shqiptarët janë larguar në kërkim të sigurisë, punësimit, arsimit dhe një jete më dinjitoze.
Por sot duhet të shtrojmë një pyetje tjetër, se
“A mund të vazhdojë një shtet të konsiderojë emigracionin si një fenomen të pashmangshëm, pa u kërkuar llogari politikave që ndikojnë në vendimin e qytetarëve për t’u larguar?”
Liria e lëvizjes është një e drejtë themelore.
Por mundësia reale për të qëndruar në vendin tënd duhet të jetë gjithashtu pjesë e një politike zhvillimi.
III. UNIVERSITETI NUK DUHET TË JETË VETËM NJË FABRIKË DIPLOMASH.
Çfarë i ofron sot universiteti shqiptar një studenti?
Një diplomë?
Një perspektivë profesionale?
Një mundësi për kërkim shkencor?
Apo thjesht një etapë përpara largimit drejt një vendi tjetër?
Në raportin e vitit 2025, Komisioni Europian evidenton vështirësi që lidhen me cilësinë e arsimit, infrastrukturën, formimin profesional dhe përshtatjen e aftësive me kërkesat e tregut të punës.
Këto probleme nuk zgjidhen vetëm duke ndërtuar godina apo duke reformuar programet mësimore.
Universiteti duhet të krijojë kushtet që studenti të zhvillohet intelektualisht, ekonomikisht dhe shoqërisht.
Kjo kërkon biblioteka funksionale, laboratorë bashkëkohorë, kërkim shkencor, strehim të përballueshëm, mbështetje psikologjike dhe mundësi reale punësimi.
Një universitet që nuk lidhet me jetën dhe të ardhmen e studentit rrezikon të shndërrohet në një institucion që prodhon diploma, por jo perspektiva.
IV. STREHIMI STUDENTOR: SHPENZIM APO INVESTIM KOMBËTAR?
Strehimi nuk është një çështje dytësore në jetën universitare.
Për studentët që vijnë nga qytete dhe fshatra të tjera, ai mund të përcaktojë mundësinë për të vazhduar ose jo studimet.
Një familje me të ardhura të kufizuara nuk përballon gjithmonë qiranë, ushqimin, transportin dhe materialet universitare.
Prandaj, shteti duhet ta konsiderojë strehimin studentor si pjesë të politikës së barazisë së mundësive.
Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht strehim falas për të gjithë.
Do të thotë një sistem i drejtë, transparent dhe proporcional me kushtet ekonomike të studentëve.
Në këtë kuadër, çdo përdorim i godinave universitare për qëllime të tjera duhet të shoqërohet me transparencë.
Nëse një rezidencë universitare jepet me qira për persona që nuk janë studentë, qytetarët kanë të drejtë të dinë nëse ky përdorim është i ligjshëm, nëse ekzistojnë vende të mjaftueshme për studentët dhe si përdoren të ardhurat.
Këto pyetje nuk synojnë të paragjykojnë askënd.
Ato synojnë të mbrojnë interesin publik.
V. STUDENTI DUHET TË KETË TË DREJTËN TË STUDIOJË DHE TË PUNOJË ME DINJITET.
Një nga mundësitë që Shqipëria duhet të zhvillojë më tej është lidhja ndërmjet studimeve universitare dhe punësimit të ligjshëm.
Në shumë vende europiane, studentët mund të kombinojnë studimet me punën, duke përfituar nga mekanizma të ndryshëm mbrojtjeje sociale.
Shqipëria duhet të shqyrtojë zhvillimin e një modeli më të strukturuar të punësimit studentor.
Një model i tillë mund të përfshijë:
– Kontrata pune të deklaruara dhe të përshtatura me oraret universitare.
– Zbatimin efektiv të legjislacionit të punës dhe të sigurimeve shoqërore.
– Praktika profesionale të paguara.
– Partneritete ndërmjet universiteteve, institucioneve publike dhe ndërmarrjeve.
– Mbështetje financiare për studentët me të ardhura të ulëta.
– Mekanizma kontrolli kundër shfrytëzimit ekonomik të studentëve.
Këto masa duhet të ndërtohen mbi një analizë të legjislacionit ekzistues, jo mbi supozimin se studentët shqiptarë nuk gëzojnë aktualisht asnjë mbrojtje ligjore.
Problemi që duhet shqyrtuar është nëse mbrojtja ekzistuese është e mjaftueshme dhe zbatohet realisht.
Studenti nuk duhet të detyrohet të zgjedhë ndërmjet mbijetesës ekonomike dhe përfundimit të studimeve.
VI. EMIGRACIONI I SHQIPTARËVE DHE ARDHJA E PUNONJËSVE TË HUAJ, NJË KONTRADIKTË QË KËRKON SHPJEGIM.
Shqipëria po përballet njëkohësisht me emigracionin e qytetarëve të saj dhe me rekrutimin e punonjësve nga vende të tjera.
Këto dy fenomene nuk janë domosdoshmërisht kontradiktore nga pikëpamja ekonomike.
Një treg pune mund të ketë mungesë punonjësish në sektorë të caktuar, ndërkohë që qytetarët e tij largohen për paga dhe kushte më të mira.
Por kjo nuk e përjashton përgjegjësinë e shtetit për të analizuar shkaqet e largimit.
Përse ndërmarrjet shqiptare kërkojnë punonjës jashtë vendit?
A janë pagat e ofruara të mjaftueshme?
A ekzistojnë kushte dinjitoze pune?
A përputhen kualifikimet e të rinjve shqiptarë me nevojat e ekonomisë?
Çfarë politikash zbatohen për rikthimin e profesionistëve shqiptarë nga diaspora?
Këto pyetje duhet të drejtohen ndaj institucioneve dhe politikave ekonomike.
Jo ndaj punonjësve të huaj.
Sepse edhe ata kanë të drejtë të punojnë, të jetojnë me dinjitet dhe të mbrohen nga shfrytëzimi.
Problemi nuk është origjina e punonjësve. Problemi është cilësia e politikave që rregullojnë punësimin, arsimin dhe zhvillimin ekonomik.
VII. KUJTESA E UNIVERSITETIT NË DIKTATURË DHE PËRGJEGJËSIA E DEMOKRACISË.
Debati mbi kampuset universitare shqiptare na rikthen edhe te kujtesa historike.
Universitetet, konviktet dhe mensat e ndërtuara gjatë periudhës komuniste funksiononin brenda një sistemi ku liria akademike dhe liria e mendimit ishin të kufizuara nga kontrolli politik dhe ideologjik.
Arsimi i lartë kishte një funksion profesional dhe shkencor, por ishte gjithashtu një instrument i formimit ideologjik të brezave.
Prandaj, ekzistenca e infrastrukturës universitare të asaj kohe nuk mund të përdoret për të idealizuar diktaturën.
Megjithatë, dështimet e tranzicionit demokratik nuk mund të justifikohen duke kujtuar mungesën e lirive të së kaluarës.
Demokracia duhet të jetë në gjendje të ndërtojë institucione më të mira, duke bashkuar lirinë akademike me mbrojtjen sociale.
Ne nuk kërkuam demokracinë për të humbur të drejtat sociale, por për t’i zgjeruar ato në një shoqëri të lirë.
Ky duhet të jetë një nga parimet themelore të reformimit të arsimit shqiptar.
VIII. BASHKIMI EUROPIAN NUK DUHET TA SHOHË RININË SHQIPTARE VETËM SI FUQI PUNËTORE TË LËVIZSHME.
Integrimi europian i Shqipërisë është një proces politik, juridik, ekonomik dhe shoqëror.
Ai nuk mund të matet vetëm me miratimin e ligjeve apo me përparimin e negociatave ndërmjet qeverisë shqiptare dhe institucioneve europiane.
Një vend që synon anëtarësimin duhet të krijojë kushte që qytetarët e tij të përfitojnë nga zhvillimi ekonomik dhe nga përmirësimi i institucioneve.
Komisioni Europian ka evidentuar sfidat e sistemit arsimor shqiptar dhe nevojën për forcimin e lidhjes ndërmjet arsimit dhe tregut të punës.
Por lind një pyetje më e gjerë, se
“A po e trajtojnë Shqipëria dhe Bashkimi Europian largimin e të rinjve si një sfidë strategjike për zhvillimin afatgjatë të vendit?”
Lëvizja e lirë e studentëve dhe profesionistëve është një mundësi e rëndësishme.
Megjithatë, mobiliteti nuk duhet të shndërrohet në alternativën e vetme për të ndërtuar një jetë dinjitoze.
Integrimi europian duhet të krijojë mundësi edhe për ata që dëshirojnë të qëndrojnë në Shqipëri.
IX. NJË THIRRJE PËR TRANSPARENCË DHE PËRGJEGJËSI.
Çështja e ngritur rreth kampusit të Universitetit Bujqësor të Tiranës duhet të marrë përgjigje nga institucionet përgjegjëse.
Por debati nuk duhet të ndalet te një godinë, një fotografi apo një universitet.
Ai duhet të shtrihet te politikat kombëtare të arsimit, strehimit studentor, punësimit dhe emigracionit.
Shqipëria ka nevojë për një vlerësim publik dhe të pavarur të kushteve të jetesës së studentëve.
Ka nevojë për transparencë mbi administrimin e pasurisë universitare.
Ka nevojë për politika që lidhin arsimin me punësimin dhe zhvillimin ekonomik.
Dhe mbi të gjitha, ka nevojë për një debat serioz mbi të ardhmen e rinisë së saj.
Sepse pyetja nuk është vetëm se sa studentë regjistrohen çdo vit në universitetet shqiptare.
Pyetja është se sa prej tyre shohin një të ardhme në vendin ku kanë lindur.
Një shtet që investon në arsim, por nuk krijon kushte që të rinjtë të ndërtojnë jetën e tyre në vend, rrezikon të humbasë një pjesë të rëndësishme të përfitimeve shoqërore dhe ekonomike të këtij investimi.
Dhe kjo nuk është vetëm një çështje shqiptare.
Është një sfidë europiane.
PYETJA QË MBETET është se
“A po ndërton Shqipëria universitete për të ardhmen e rinisë së saj, apo po e lë rininë të kërkojë të ardhmen jashtë kufijve të vendit?”
Përgjigjja nuk mund të vijë vetëm nga profesorët, studentët apo gazetarët.
Ajo duhet të vijë, para së gjithash, nga institucionet që kanë përgjegjësinë të hartojnë dhe zbatojnë politikat publike.
Ermira Kondo
Gazetare e pavarur, studiuese e filologjisë dhe mbrojtëse e të drejtave të njeriut.
Burime institucionale
1. INSTAT, Censi i Popullsisë dhe Banesave, 2023.
2. Komisioni Europian, Albania Report 2025, kapitujt mbi arsimin, punësimin dhe zhvillimin ekonomik.
3. UNESCO, Global Education Monitoring Report 2026, studimi për Shqipërinë.
4. Banka e Shqipërisë, Raporti Vjetor 2024, analiza e zhvillimeve demografike.
5. Fondacioni Europian i Trajnimit (ETF), Albania, zhvillimet e arsimit profesional dhe të tregut të punës.
Edi Rama.
