Shkruan Azgan Haklaj
SHQIPËRIA NË ZINXHIRIN E AKUZAVE, HETIMEVE DHE PËRGJEGJËSISË INDIVIDUALE!
CAHAN – KUKËS – BICAJ – BURREL- RRIPE – “SHTËPIA E VERDHË” -DURRËS – FUSHË-KRUJË!
Ka histori që duhen lexuar me zemër, sepse pas tyre qëndrojnë njerëz, viktima, dhimbje dhe luftë.
Por ka edhe histori që, pikërisht sepse janë kaq të rënda, duhet të lexohen me disiplinën e dokumentit dhe ftohtësinë e provës.
Kjo është një prej tyre.
Raporti Marty, hetimet që pasuan, pretendimet për ngjarje në territorin e Shqipërisë dhe më tej proceset para Dhomave të Specializuara përbëjnë një zinxhir institucional dhe juridik që nuk mund të lexohet me slogane.
Duhet të ndahet ajo që është pretenduar, nga ajo që është hetuar; ajo që është akuzuar, nga ajo që është provuar; dhe ajo që është provuar, nga ajo që është gjykuar.
Sepse një demokraci që beson te drejtësia nuk i trembet dokumentit.
Ajo i kërkon dokumentit të flasë.
NGA RAPORTI MARTY TE HAGA!
Dhomat e Specializuara të Kosovës nuk lindën në vakum.
Raporti Marty i vitit 2011 hapi një kapitull të ri në hetimin ndërkombëtar të pretendimeve që lidhen me periudhën e luftës në Kosovë.
Pas tij u krijua Task-Forca Speciale Hetimore – SITF, e cila mori përsipër hetimin e pretendimeve të ngritura.
Më pas erdhi zinxhiri institucional:
RAPORTI MARTY – SITF – HETIMI – PROKURORIA – DHOMAT E SPECIALIZUARA!
Ky është një kapitull i historisë së mekanizmit.
Por këtu duhet vendosur edhe kufiri themelor juridik:
RAPORTI NUK ËSHTË AKTGJYKIM.
Një raport mund të ngrejë pretendime.
Një pretendim mund të sjellë hetim.
Një hetim mund të çojë në aktakuzë.
Por vetëm një proces gjyqësor, mbi prova dhe sipas standardit juridik përkatës, mund të përcaktojë përgjegjësinë penale.
Prandaj:
Dyshimi nuk është fajësi.
Hetimi nuk është dënim.
Aktakuza nuk është aktgjykim.
Kjo nuk është mbrojtje për askënd.
Është mbrojtje e vetë parimit të drejtësisë.
SHQIPËRIA NË HARTËN E PRETENDIMEVE!
Në këtë histori dokumentare shfaqen edhe emra vendesh në territorin e Shqipërisë:
CAHAN.
KUKËS.
BICAJ.
BURREL-RRIPE – “SHTËPIA E VERDHË”
DURRËS.
FUSHË-KRUJË.
Këta emra nuk duhet të fshihen nga dokumenti.
Por as nuk duhet të shndërrohen në diçka që dokumenti vetë nuk e provon.
Ata duhet të studiohen në kontekstin e pretendimeve, dëshmive të raportuara dhe hetimeve.
Sepse ekziston një dallim i madh ndërmjet:
“një vend është përmendur”
dhe:
“një krim është provuar”.
Ky dallim është themelor.
Një adresë nuk ka faj.
Një qytet nuk ka faj.
Një territor nuk ka faj.
Përgjegjësia penale është individuale por përgjegjësia duhet provuar.
CAHANI, KUKËSI DHE BICAJ.
Cahani, Kukësi dhe Bicaj zënë një vend të rëndësishëm në hartën faktike të pretendimeve të lidhura me këtë proces.
Por një vend nuk mund të zëvendësojë një vepër.
Pyetja juridike nuk është vetëm:
A ishte dikush aty?
Pyetja është:
Çfarë ndodhi?
Kush e kreu?
Kundër kujt?
Kur?
Me çfarë prove?
Dhe mbi të gjitha:
CILA ËSHTË LIDHJA KONKRETE E INDIVIDIT ME VEPRËN?
Këtu fillon drejtësia.
Sepse një luftë mund të ketë mijëra pjesëmarrës, por një përgjegjësi penale nuk mund të ndërtohet mbi përkatësinë.
Ajo duhet të ndërtohet mbi veprën dhe provën.
BURREL-RRIPE – “SHTËPIA E VERDHË”!
Ka emra që, me kalimin e viteve, bëhen më të mëdhenj se vetë dokumentet ku janë shkruar.
Njëri prej tyre është “Shtëpia e Verdhë”.
Në Raportin Marty përmendet Rripa, në zonën e Burrelit, në lidhje me atë që u bë e njohur publikisht me këtë emër.
Prandaj ajo duhet të jetë pjesë e hartës sonë dokumentare:
BURREL-RRIPE – “SHTËPIA E VERDHË”!
Por pikërisht këtu kërkohet disiplinë e dyfishtë.
Përmendja e një vendi në një raport nuk e shndërron automatikisht një pretendim në fakt penal të provuar.
Prandaj:
Pretendimi duhet hetuar.
Prova duhet shqyrtuar.
Përgjegjësia duhet përcaktuar.
Dhe nëse përgjegjësia provohet, ajo duhet t’i atribuohet individit konkret dhe veprës konkrete.
Sepse:
DREJTËSIA NUK FUNKSIONON ME PËRSËRITJEN E AKUZËS.
DREJTËSIA FUNKSIONON ME PROVËN.
DURRËSI DHE FUSHË-KRUJA!
Edhe Durrësi dhe Fushë-Kruja hyjnë në hartën e vendndodhjeve të përmendura në materialet dhe pretendimet e lidhura me këtë histori.
Por edhe këtu duhet të mbetet i njëjti standard.
Një vend i përmendur nuk është vetvetiu provë e një krimi.
Një person i përmendur nuk është vetvetiu autor.
Një strukturë e përmendur nuk është vetvetiu përgjegjëse.
Dhe një akuzë e ngritur nuk mund të zëvendësojë provën.
Prandaj kjo dosje duhet të ecë në një drejtim:
NGA PRETENDIMI TE HETIMI.
NGA HETIMI TE PROVA.
NGA PROVA TE GJYKIMI.
DHE NGA GJYKIMI TE PËRGJEGJËSIA, KUR AJO PROVOHET.
Jo në drejtimin e kundërt.
NGA GJEOGRAFIA TE PËRGJEGJËSIA!
Këtu qëndron thelbi i gjithë argumentit.
Një hartë nuk dënon.
Një adresë nuk dënon.
Një uniformë nuk dënon.
Një funksion nuk dënon.
Një anëtarësi nuk dënon.
As një njohje personale me një të akuzuar nuk mjafton, vetvetiu, për të provuar fajësinë.
Ajo që kërkon drejtësia është lidhja midis individit, veprës dhe provës.
Për çdo individ duhet të shqyrtohen, sipas standardit juridik përkatës:
veprimi konkret;
roli konkret;
lidhja konkrete;
dija dhe qëllimi, kur janë elemente përkatëse;
forma konkrete e përgjegjësisë;
dhe provat që e mbështesin atë.
Ky është dallimi midis përgjegjësisë individuale dhe fajësisë kolektive.
QËLLIMI NUK E AMNISTON KRIMIN!
Kjo duhet thënë pa asnjë ekuivok.
Nëse një individ ka kryer krim, ai duhet të përgjigjet.
Asnjë kauzë nuk e amniston një krim të provuar.
Por drejtësia ka edhe anën tjetër të medaljes:
KRIMI I NJË INDIVIDI NUK E KRIMINALIZON AUTOMATIKISHT NJË POPULL.
Dhe nuk mund të ndërtohet ky ekuacion:
Një individ kreu krim- UÇK-ja ishte kriminale – lufta ishte kriminale – viktima dhe agresori janë të barabartë.
Ky është një kapërcim që përgjegjësia individuale nuk e lejon automatikisht.
Sepse një krim i provuar duhet të ketë autor të provuar dhe lidhje të provuar.
Jo një popull të tërë në bankën e të akuzuarit.
VIKTIMA NUK MUND TË BARAZOHET ME AGRESORIN!
Historia e Kosovës nuk mund të shkëputet nga represioni dhe dhuna e regjimit të Slobodan Millosheviqit.
Ajo është pjesë e kontekstit në të cilin u zhvillua lufta e Kosovës.
Të pranosh se mund të ketë pasur krime individuale gjatë luftës nuk do të thotë të mohosh karakterin çlirimtar të luftës.
Dhe të kërkosh drejtësi për viktimat e krimeve të mundshme nuk i jep askujt të drejtën të ndërtojë automatikisht një barazim historik ndërmjet viktimës dhe agresorit.
DREJTËSIA INDIVIDUALE NUK ËSHTË BARAZIM HISTORIK.
Një krim duhet ndëshkuar.
Një viktimë duhet dëgjuar.
Një autor duhet të përgjigjet.
Por një popull nuk duhet kriminalizuar për shkak të krimit të një individi.
REZOLUTË PËR STANDARDIN E PROVËS
KJO REZOLUTË:
KONSTATON se pretendimi duhet dalluar nga fakti i provuar.
THEKSON se një raport nuk është aktgjykim dhe një aktakuzë nuk është dënim.
KËRKON që çdo pretendim të shqyrtohet mbi bazën e provave të verifikueshme.
KËRKON që çdo përgjegjësi penale të përcaktohet mbi lidhjen konkrete të individit me veprën.
REFUZON çdo formë të fajësisë kolektive.
THEKSON se përkatësia në një organizatë, funksioni, uniforma apo prania në një territor nuk përbëjnë vetvetiu provë të një krimi.
KËRKON që përgjegjësia komanduese, urdhërimi, pjesëmarrja apo çdo formë tjetër përgjegjësie të provohet sipas standardit juridik përkatës dhe jo të supozohet.
MBËSHTET të drejtën e çdo viktime për drejtësi dhe të çdo të akuzuari për një proces të drejtë.
REFUZON përdorimin e viktimave si instrument për kriminalizimin kolektiv të një populli apo të një kauze.
PËRCAKTON se historia duhet të studiohet përmes dokumenteve, provave dhe kontekstit të plotë historik, jo përmes propagandës.
DOKUMENTI DUHET TË JETË GJYKATËSI.
Raporti duhet të lexohet si raport.
Hetimi si hetim.
Aktakuza si aktakuzë.
Prova si provë.
Aktgjykimi si aktgjykim.
Jo njëri si zëvendësim i tjetrit.
Sepse kur një pretendim paraqitet si fakt, kur një aktakuzë paraqitet si fajësi dhe kur përgjegjësia individuale zgjerohet te një organizatë apo një popull, atëherë drejtësia humbet kufijtë e saj.
Prandaj:
LEXONI DOKUMENTIN.
SHQYRTONI PROVAT.
NDIQNI LIDHJEN INDIVIDUALE.
MOS NDËRTONI FAJ KOLEKTIV.
PARIMI I GJYKIMIT ME PROVË.
Nga dyshimi te hetimi – po.
Nga hetimi te gjykimi – po.
Nga gjykimi te përgjegjësia, kur provohet – po.
Nga dyshimi drejtpërdrejt te fajësia – jo.
Kjo është vija e kuqe.
Sepse:
NJË RAPORT MUND TË HAPË NJË HETIM.
POR VETËM PROVA MUND TË MBËSHTESË PËRGJEGJËSINË PENALE.
Kjo nuk është privilegj për askënd.
Është standard që duhet të vlejë për të gjithë.
PËR ÇDO INDIVID – PËRGJEGJËSI INDIVIDUALE.
Nëse një individ ka kryer krim:
LE TË PËRGJIGJET.
Nëse ka dhënë urdhër:
LE TË PROVOHET.
Nëse ka pasur përgjegjësi komanduese:
LE TË PROVOHET SIPAS STANDARDIT JURIDIK PËRKATËS.
Por nëse prova nuk ekziston:
AS FUNKSIONI, AS UNIFORMA, AS PËRKATËSIA, AS HISTORIA NUK MUND TA ZËVENDËSOJË PROVËN.
Ky është themeli.
Sepse përgjegjësia penale nuk mund të trashëgohet nga një individ te një organizatë, nga një organizatë te një popull dhe nga një popull te historia.
EPILOG – HISTORIA NUK MUND TË DËNOHET BASHKË ME INDIVIDËT.
Nga Cahani te Kukësi.
Nga Bicaj te Burrel-Rripa.
Nga “Shtëpia e Verdhë” te Durrësi.
Nga Fushë-Kruja te Haga.
Kjo është një hartë që duhet studiuar.
Por harta nuk është aktgjykim.
Raporti nuk është aktgjykim.
Hetimi nuk është aktgjykim.
Aktakuza nuk është aktgjykim.
Dhe historia nuk është pronë e propagandës.
Historia kërkon dokumentin.
Drejtësia kërkon provën.
Viktima kërkon të vërtetën.
Dhe individi duhet të përgjigjet vetëm për atë që provohet se ka bërë.
Prandaj kjo dosje mbyllet me pesë kërkesa të thjeshta, por të panegociueshme:
PËR ÇDO PRETENDIM – PROVË.
PËR ÇDO KRIM – LIDHJE KONKRETE.
PËR ÇDO INDIVID – PËRGJEGJËSI INDIVIDUALE.
PËR ÇDO VIKTIMË – DREJTËSI.
PËR HISTORINË – E VËRTETA E PLOTË.
Dhe mbi të gjitha:
HISTORIA NUK MUND TË DËNOHET BASHKË ME INDIVIDËT.
QËLLIMI NUK E AMNISTON KRIMIN.
POR KRIMI I INDIVIDIT NUK E KRIMINALIZON AUTOMATIKISHT QËLLIMIN.
🇦🇱🇽🇰 VULA E MANIFESTIT
JO MOHIM.
JO HESHTJE.
JO FAJ KOLEKTIV.
JO BARAZIM I VIKTIMËS ME AGRESORIN.
JO ZËVENDËSIM I PROVËS ME PROPAGANDËN.
Por:
PROVA.
DREJTËSI.
PËRGJEGJËSI INDIVIDUALE.
E VËRTETA HISTORIKE.
Sepse drejtësia nuk ka frikë nga dokumenti.
Dhe historia nuk duhet të ketë frikë nga e vërteta.
🇦🇱🇽🇰 KY ËSHTË STANDARDI.
KY ËSHTË PARIMI.
KJO ËSHTË VULA E REZOLUTËS.
