Shkruan Qamil Gjyrezi
Kënga popullore-qytetare shkodrane dhe gjakovare janë ‘objekt i mirëfilltë’, për psikologjinë dhe semiotikën, studimin e shenjave muzikore. Shpirti dhe mendja e shkodranit gjakovarit, optimiste, me humor, me edukatë, butësi komunikimi dhe ndjenjë komunitare, filozofike, ka krijuar atë që e quajmë këngë qytetare-shkodrane dhe gjakovare. Kënga shkodrane dhe gjakovare prezanton me anë, të muzikës, psikologjinë e krijuar në shekuj, brezat, krijuesit anonimë dhe të njohur.
Repertori i këngës qytetare shkodrane është shumë i pasur dhe i larmishëm. E lindur në një ambient e në rrethana të caktuara historike, kjo këngë ka fituar tipare të përcaktuara mirë si gjuhë muzikore. Ashtu si filigramat, meloditë e bukura shkodrane janë punuar me mjeshtri, janë lëmuar në rrjedhen e kohërave nga populli dhe, një pjesë e tyre, janë pastruar dhe pasuruar me elementë gjithnjë e më autoktone. Në këngën qytetare shkodrane bëjnë pjesë këngët e ceremonialit të dasmës dhe ahengu qytetar. Përveç këtyre, kemi edhe këngë të tjera si këngët mitunore (“Nina-nana”), këngët e fëmijëve (“Mirë dita per kollana”), etj. Më të lashtat janë këngët e dasmës ose vallet e kënduara. Ato përbëjnë një nga dukuritë më të bukura folklorike muzikore jo vetëm të qytetit të Shkodrës, por edhe të të gjithë trashëgimisë shpirtërore dhe artistike të popullit tonë. Muzika e tyre shumë e brishtë, elegante dhe delikate është ruajtur mjaft mirë.
Kënga gjakovare është një pjesë thelbësore e muzikës folklorike dhe qytetare kosovare. Ajo shquhet për melodinë e pasur, shpirtin lirik dhe trashëgiminë e thellë historike që përcillet brez pas brezi.
Këngët qytetare: Këndohen tradicionalisht në oda dhe gazmende, shpesh të shoqëruara me instrumente si çiftelia, sharkia apo defi.
Tradita muzikore e Gjakovës përfshin stile të ndryshme:
Këngët e ahengut: Pjesë e trashëgimisë së pasur shpirtërore të Gjakovës. Figura më emblematike që kontribuoi në ruajtjen dhe zhvillimin e kësaj kënge është këngëtari Qamili i Vogël. Puna e tij ka shërbyer si bazë për përmbledhjet e teksteve të muzikës popullore. Ymer Riza ishte një prej këngëtarëve të parë shqiptar i muzikës popullore qytetare me sharki e çifteli. Legjenda e folkflorit shqiptar, sëbashku me Qamilin e Vogël, Mazllum Mejzini dhe Ismet Pejën, kënduan kengë gjakovare, nëpër sofrat e malësisë, dhe anë e mbanë ku pat shqiptarë. Muzikologu Krenar Doli ka dokumentuar këtë traditë në librin ‘Gjakova brenda muzikës’. Ndërsa kompozitorë të njohur si Akil Koci kanë kontribuar në ngritjen e këngës dhe muzikës shqiptare në përgjithësi. Vallja e sabahut është valle e njohur në Gjakovë. Në Gjakovë është kërcyer edhe vallja me tupan dhe ajo popullore. Një shembull është edhe valle gjakovare e luajtur nga Ymer Aga (Riza) me shoqërim, ekzekutuar nga Orkestra e Ansamblit të Këngëve dhe Valleve “Gjakova” me mysafir special, Ismet Bytyqi.
Konkluzione me pika mbi ngjashmërinë semiotike të këngës popullore qytetare të Shkodrës dhe Gjakovës:
Te dy traditat muzikore funksionojnë si sisteme shenjash kulturore që transmetojnë identitet urban, kujtese historike dhe emocione kolektive. Kënga qytetare e Shkodrës dhe ajo e Gjakovës mbeshteten tek lirizmi poetik, ku fjala nuk është vetëm tekst, por simbol i dashurisë, mallit, fisnikërisë dhe nostalgjisë qytetare.
Në aspektin semiotik, ornamentika vokale dhe melizmat shërbejnë si shenja emocionale që krijojnë ndjesi elegancë dhe perjetimi intim. Instrumentet tradicionale si klarineta, violina, mandolina apo fizarmonika marrin vlerë simbolike, duke identifikuar akustikisht qytetin dhe kulturën e tij. Te dy repertoret krijojnë një raport të fortë midis muzikës dhe memories urbane; qyteti paraqitet si hapësire emocionale dhe estetike.
Ngjashmeria më e madhe semiologjike qëndron tek kodi etik dhe estetik i “qytetarisë”, ku muzika përcjell edukatë, butësi komunikimi dhe ndjenjë komunitare. Ritmi i qetë dhe fraza melodike e këndueshme simbolizojnë nje kulturë meditimi emocional, larg dramatizmit folklorik malor.
Në të dy traditat vërehet ndikimi oriental-osman i transformuar ne identitet lokal ballkanik, duke krijuar një semiotikë hibride mes Lindjes dhe Perëndimit.
Kënga qytetare e Shkodrës dhe Gjakovës funksionon si “tekst kulturor”, ku muzika, gjuha, dialekti dhe interpretimi bashkohen në një sistem kuptimor të përbashkët shqiptar.
Në përfundim, mund të thuhet se të dy traditat muzikore përfaqësojnë nje model semiotik të qytetërimit shqiptar urban, ku arti muzikor bëhet shenjë e memories, identitetit dhe komunikimit estetik ndërbrezor.
Bibliografia:
Burime interneti: Wikipedia 2026
250 Këngë qytetare shkodrane 2000
