Shkruan Albert Vataj
Profeti Muhamed për Krishtin: “Unë jam më i afërti prej të gjithë njerëzve me birin e Merjemes (Marisë)”
Në një kohë kur edhe në hapësirën shqiptare, dikur të njohur për tolerancën dhe bashkëjetesën ndërfetare, dëgjohen herë pas here zëra që ushqejnë ndarjen, rikthimi te burimet e traditave tona fetare mund të jetë një akt i domosdoshëm qytetar dhe moral. Debatet e fundit të lidhura me protestat kundër ndërtimit të një kishe në një fshat të Kosovës dhe reagimet që pasuan, duke prekur edhe marrëdhëniet mes komuniteteve fetare, e bëjnë edhe më të nevojshme të kujtojmë atë që shqiptarët e kanë ditur prej shekujsh, se besimi mund të jetë i ndryshëm, por vëllazëria njerëzore nuk ka pse të jetë.
Ndre Mjeda e ka shprehur këtë urtësi me një nga vargjet më të fuqishme të ndërgjegjes shqiptare:
“Kjoftë mallkue kush qet ngatrrime ndër kta vllazen shoq me shoq,
kush e ndan me flak’ e shkrime çka natyra vet’ përpoq.”
Këto fjalë marrin një domethënie të veçantë kur vendosen përballë një të vërtete teologjike që shpesh harrohet. Isai, Jezusi i krishterimit, zë një vend jashtëzakonisht të lartë në Islam dhe është një nga figurat më të nderuara të traditës islame.
Në përmbledhjen e haditheve të konsideruara autentike, Sahih al-Bukhari, në hadithin 3443, përcillet një thënie e Profetit Muhamed:
“Në këtë botë dhe në Botën Tjetër, unë jam më i afërti prej të gjithë njerëzve me Isain, të birin e Merjemes (Marisë). Profetët janë vëllezër atërorë; nënat e tyre janë të ndryshme, por feja e tyre është një.”
Është një formulim i shkurtër, por me një peshë të jashtëzakonshme teologjike.
Në të, Muhamedi nuk e paraqet Isain si një figurë të huaj për Islamin. Përkundrazi, e vendos veten në një marrëdhënie të drejtpërdrejtë shpirtërore me të. Metafora e “vëllezërve atërorë” nënkupton se profetët mund të kenë ardhur në kohë, vende dhe bashkësi të ndryshme, me ligje dhe dispozita të ndryshme, por në themel të misionit të tyre qëndron i njëjti mesazh, adhurimi i një Zoti të vetëm dhe thirrja e njeriut drejt drejtësisë, moralit dhe besimit.
Kjo është një nga pikat më të fuqishme të traditës abrahamike, ndryshimet mes feve nuk e fshijnë domosdoshmërisht trashëgiminë e përbashkët.
Në Islam, Jezusi njihet si Isa ibn Merjem, Isai, biri i Merjemes. Ai është el-Mesih – Mesia, një nga profetët më të mëdhenj dhe një figurë e veçantë në historinë e shpalljes.
Kurani e përmend Isain në shumë vende dhe i kushton një rëndësi të veçantë lindjes, jetës, misionit dhe mrekullive të tij.
Në suren Ali Imran (3:45), Isai shpallet si el-Mesih dhe si një “Fjalë” prej Zotit. Në suren an-Nisa (4:171) ai përshkruhet gjithashtu si një Ruh minhu – “shpirt/frymë prej Tij”. Këto janë formulime të fuqishme të statusit të tij në teologjinë islame, por duhen kuptuar brenda doktrinës islame, e cila nuk e konsideron Jezusin hyjni, por profet dhe të dërguar të jashtëzakonshëm të Zotit.
Një nga veçoritë më mahnitëse është lindja e tij pa baba tokësor. Kurani e lidh këtë mrekulli me fuqinë krijuese të Zotit, kur Ai dëshiron një gjë, i thotë “Bëhu!” dhe ajo bëhet. Në këtë kuptim, Isai paraqitet si një shenjë e jashtëzakonshme e fuqisë hyjnore.
Një nga skenat më të bukura të tregimit kuranor është ajo e Isait foshnjë.
Në suren Merjem (19:30-33), Isai flet që në djep dhe mbron nderin e nënës së tij, Merjemes. Ai deklaron se është “rob i Zotit”, se Zoti i ka dhënë Librin dhe e ka bërë profet.
Është një skenë e jashtëzakonshme edhe për nga dimensioni njerëzor, një nënë e re përballet me dyshimin, akuzën dhe gjykimin e shoqërisë, ndërsa fëmija i saj bëhet zëri që dëshmon për pastërtinë e saj.
Në traditën islame, Merjemja (Maria) nuk është thjesht nëna e një profeti. Ajo është një nga figurat më të shenjta femërore të Kuranit.
Merjemja (Maria) është e vetmja grua e përmendur me emër në Kuran. Një sure e tërë, surja e 19-të, mban emrin e saj: Merjem.
Në suren Ali Imran (3:42), asaj i drejtohet një shpallje e jashtëzakonshme:
“O Merjeme, Allahu të ka zgjedhur, të ka pastruar dhe të ka zgjedhur mbi gratë e botëve.”
Kështu, nderimi islam për Jezusin nuk mund të ndahet nga nderimi për nënën e tij. Në të vërtetë, figura e Merjemes është një nga urat më të dukshme ndërmjet dy traditave fetare.
Për një të krishterë, Maria është Nëna e Jezusit; për një mysliman, Merjemja është një grua e zgjedhur, e pastër dhe e bekuar, nëna e një prej profetëve më të mëdhenj të Zotit.
Kurani i atribuon Isait (Jezu Krishtit) një sërë mrekullish, gjithmonë me lejen e Zotit. Në suren el-Maide (5:110) përmenden krijimi i një forme shpendi nga balta, shërimi i të verbrit që nga lindja dhe i të lebrosurit, si dhe ringjallja e të vdekurve – të gjitha “me lejen Time”, siç i drejtohet Zoti Isait.
Kjo përsëritje e shprehjes “me lejen e Zotit” është e rëndësishme për të kuptuar dallimin teologjik ndërmjet Islamit dhe Krishterimit. Islami e nderon fuqishëm Jezusin, por e vendos atë brenda konceptit të profetësisë dhe monoteizmit absolut.
Pra, nderimi nuk do të thotë identitet doktrinar. Respekti nuk kërkon që dallimet të zhduken.
Dhe pikërisht këtu qëndron një mësim i madh për bashkëjetesën, mund të mos besojmë njësoj dhe megjithatë të njohim shenjtërinë që tjetri i atribuon figurave të tij më të dashura.
Pse Muhamedi e quan veten më të afërtin me Isain?
Në traditën islame, Muhamedi e konsideron veten pjesë të së njëjtës vijë profetike që përfshin Abrahamin, Moisiun, Jezusin dhe profetë të tjerë.
Midis Isait dhe Muhamedit, sipas kronologjisë tradicionale islame, shtrihet një periudhë prej rreth gjashtë shekujsh pa ardhjen e një profeti të ri të madh. Prandaj fjala e Muhamedit për Isain si profetin me të cilin ai është “më i afërti” nuk është thjesht një shprehje respekti personal. Ajo shpreh idenë e vazhdimësisë së shpalljes.
Në një hadith tjetër, profetët paraqiten si pjesëtarë të së njëjtës familje shpirtërore: rrënjët janë të përbashkëta, ndërsa dallimet në ligje dhe praktika lidhen me kohët dhe bashkësitë e ndryshme.
Kjo është edhe domethënia e figurës së “vëllezërve”: një origjinë, një qëllim moral, por histori dhe rrethana të ndryshme.
Edhe pse Krishterimi dhe Islami kanë dallime themelore mbi natyrën e Jezusit, kryqëzimin, Trininë dhe shpëtimin, ekziston një hapësirë e madhe e përbashkët në nderimin e figurës së tij.
Të dyja traditat e shohin Jezusin si figurë qendrore të historisë së shpëtimit, e lidhin me Merjemen/Maria dhe me një mision të jashtëzakonshëm shpirtëror. Islami e nderon gjithashtu ungjillin si pjesë të shpalljeve të mëparshme, edhe pse doktrina islame ka pikëpamjen e vet mbi ruajtjen dhe transmetimin e shpalljeve të mëparshme.
Madje, sipas eskatologjisë islame, Isai do të rikthehet para Ditës së Gjykimit. Në traditën e haditheve, kthimi i tij lidhet me triumfin e së vërtetës dhe drejtësisë dhe me përfundimin e një epoke të sprovave.
Kështu, figura e Jezusit nuk është periferike në Islam. Ai është pjesë e vetë arkitekturës së besimit islam.
Ndoshta këtu duhet kërkuar edhe një pjesë e përgjigjes ndaj zhurmës së ndasive që herë pas here përpiqen të hyjnë në jetën shqiptare.
Shqiptarët nuk janë bërë shqiptarë sepse kanë besuar të gjithë njësoj. Përkundrazi, historia jonë është formuar nga njerëz të besimeve të ndryshme që kanë jetuar pranë njëri-tjetrit, kanë ndarë sofrën, gjuhën, gëzimet, fatkeqësitë dhe fatin e përbashkët.
Bashkëjetesa fetare shqiptare nuk është një dekor folklorik. Është një përvojë historike dhe një pasuri e rrallë qytetërimi.
Nëse një mysliman mund të lexojë në Kuran nderimin e thellë për Isain dhe Merjemen, ndërsa një i krishterë mund të njohë në Islam një traditë që i nderon këto figura të shenjta, atëherë mes dy komuniteteve ekziston një hapësirë dialogu shumë më e madhe nga sa duan të na bëjnë të besojmë zërat e ndarjes.
Dhe pikërisht për këtë arsye, fjalia e Muhamedit për Krishtin mbetet e jashtëzakonshme: “Unë jam më i afërti prej të gjithë njerëzve me Isain, të birin e Merjemes.”
Nuk është thjesht një fjali teologjike. Është një kujtesë se historia e feve abrahamike nuk është vetëm histori dallimesh, por edhe histori afërsie, trashëgimie, dialogu dhe rrënjësh të përbashkëta.
Në një kohë kur disa përpiqen të ndërtojnë mure duke përdorur fenë si gur themeli, ndoshta duhet të kujtojmë se vetë traditat fetare kanë ruajtur ura.
Dhe për shqiptarët, kjo urë ka edhe një emër të lashtë: vëllazëri.
Sepse, siç na paralajmëron Mjeda, mbase rreziku më i madh nuk është se besojmë ndryshe, por se dikush arrin të na bindë se për këtë arsye nuk jemi më vëllezër.
