Shkruan Azgan Haklaj
Nga Paramithia 1943 te Çamëria 1944-1945!
Dy presidentë -dy kujtesa – Një standard:
Dokumenti.
HARTA – HISTORIA – LUFTA – VIKTIMAT – PËRGJEGJËSIA INDIVIDUALE – DËBIMI – PRONAT. LIGJI I LUFTËS – EUROPA!
Ka momente kur historia nuk mund të lihet vetëm në duart e politikës.
Kur një president i një shteti shkon në një vend të lidhur me një tragjedi historike dhe flet për viktimat, kujtesën dhe përgjegjësinë, përballë tij qëndron një detyrim tjetër:
Edhe pala tjetër ka historinë e saj, viktimat e saj dhe arkivat e saj.
Më 29 shtator 2026, Presidenti i Republikës së Greqisë, Konstantinos Tasoulas, ishte në Paramithi për ceremoninë përkujtimore të 49 viktimave të vitit 1943.
Burimi zyrtar i presidencës greke e konfirmon aktivitetin.
Kjo kujtesë është pjesë e historisë.
Por historia e Çamërisë nuk fillon dhe nuk mbaron në Paramithinë e vitit 1943.
Ajo duhet të lexohet në të gjithë kronologjinë:
1943 – 1944 – 1945 – dëbimi – pronat – paslufta – Ligji i Luftës – marrëdhëniet shqiptaro-greke – Europa.
Dhe pikërisht këtu lind pyetja:
KU ËSHTË ZËRI INSTITUCIONAL I SHQIPËRISË?
DY PRESIDENTË – DY KUJTESA!
Presidenti grek ka të drejtë të përkujtojë viktimat greke, por kjo nuk mund të nënkuptojë se historia shqiptare duhet të heshtë.
Presidenti i Shqipërisë, Bajram Begaj, ka një përgjegjësi tjetër institucionale:
Të përfaqësojë edhe kujtesën, interesat dhe të drejtat e qytetarëve shqiptarë dhe të komuniteteve shqiptare të prekura nga ngjarjet historike.
Kjo nuk kërkon përplasje mes dy presidentëve.
Përkundrazi.
Kërkon dialog institucional.
Kërkon që të dy shtetet të ulen përballë të njëjtës histori.
Dhe të vendosin mbi tryezë:
Dokumentet greke,
dokumentet shqiptare, dokumentet, gjermane, dokumentet italiane, dokumentet britanike,
dokumentet amerikane.
Sepse:
Dy presidentë mund të kenë dy kujtesa kombëtare.
Por historia nuk duhet të ketë dy standarde prove.
PARAMITHIA 1943 – TË MOS FSHIHET ASNJË VIKTIMË!
49- viktimat e Paramithisë duhet të evidentohen dhe të kujtohen.
Nuk ka nevojë t’i relativizojmë.
Por pikërisht sepse i pranojmë viktimat greke, kërkojmë të njëjtin standard për viktimat shqiptare.
Nëse individë shqiptarë kanë bashkëpunuar me pushtuesit dhe kanë marrë pjesë në krime, duhet të evidentohen me emër, me dokument dhe me përgjegjësi individuale.
Por një komunitet nuk është një individ.
Një popullsi nuk është një grup i armatosur.
Dhe përgjegjësia individuale nuk mund të shndërrohet automatikisht në faj kolektiv.
ÇAMËRIA 1944-1945 – KAPITULLI QË NUK MUND TË HIQET!
Pas tragjedive të vitit 1943, historia vazhdoi.
Në qershor 1944, burime historike dokumentojnë vrasje dhe dhunë të rëndë ndaj popullsisë shqiptare çame në Paramithi dhe në zona të tjera të Çamërisë;
Vala e dhunës dhe dëbimeve vazhdoi edhe në vitet 1944–1945.
Këtu duhet të bëjmë dallimin themelor:
Krimi i një individi nuk është licencë për ndëshkimin e një komuniteti.
Nëse kishte bashkëpunëtorë, ata duhej të përgjigjeshin individualisht.
Por gratë, fëmijët, të moshuarit dhe civilët nuk mund të trajtohen si autorë vetëm për shkak të përkatësisë së tyre.
JO FAJIT KOLEKTIV.
TË DYJA ANËT E TRAGJEDISË!
Ne nuk do të bëjmë atë që kritikojmë.
Nuk do të fshijmë viktimat greke.
Por as nuk do të lejojmë të fshihen viktimat shqiptare.
Prandaj dosja duhet të evidentojë:
PARAMITHIA!
Viktimat greke – autorët – dokumentet.
ÇAMËRIA!
Viktimat shqiptare – autorët – dokumentet.
BASHKËPUNIMI ME BOSHTIN!
Shqiptarët që dokumentohen si bashkëpunëtorë – emrat dhe veprimet.
BASHKËPUNIMI GREK!
Grekët që dokumentohen si bashkëpunëtorë – emrat dhe veprimet.
DËBIMI!
Familjet – vendbanimet – viktimat – rrugët e largimit.
PRONAT!
Pronarët – dokumentet – konfiskimet – statusi pasues.
Kjo është mënyra për të bërë histori.
ÇAMËT ANTIFASHISTË!
Një tjetër element që nuk mund të lihet jashtë është pjesëmarrja e çamëve në rezistencën antifashiste.
Formimi i batalionit “Çamëria” në Konispol në qershor 1943 dokumentohet në burime shqiptare.
Kjo nuk provon se çdo çam ishte antifashist.
As nuk duhet përdorur për të mohuar bashkëpunimin e disa individëve.
Por provon një gjë të rëndësishme:
Popullsia çame nuk mund të përshkruhet historikisht si një trup unik me një sjellje të vetme politike dhe ushtarake.
Prandaj çdo përgjithësim kolektiv kërkon prova shumë më të forta sesa një deklaratë politike.
PRONAT – DOSJA QË NUK MBARON ME DËBIMIN!
Nëse një familje u dëbua, pyetja tjetër nuk është vetëm:
Ku shkoi?
Pyetja është:
Çfarë ndodhi me shtëpinë e saj?
Me tokën?
Me dyqanin?
Me ullishten?
Me bagëtinë?
Me dokumentet?
Me trashëgiminë?
Prandaj duhet të ndërtojmë një regjistër dokumentar të pronave, aty ku burimet janë të disponueshme.
Emri i pronarit – prona – dokumenti – konfiskimi – autoriteti – statusi i mëvonshëm.
Këtu historia hyn në juridik.
LIGJI I LUFTËS!
Në maj 2022, ministri i Jashtëm grek Nikos Dendias deklaroi në Tiranë se procedurat për shfuqizimin e gjendjes së luftës duhej të përfundonin sa më shpejt dhe e përshkroi atë si një anakronizëm.
Kjo është një çështje e dokumentuar.
Por nëse vetë pala greke pranon se një regjim i tillë juridik është anakronik, atëherë pyetja e dosjes është:
Cili është statusi juridik aktual dhe cilat janë pasojat konkrete për pronat dhe marrëdhëniet shqiptaro-greke?
Jo retorikë.
Dokument.
EUROPA!
Europa nuk duhet të kthehet në një instrument për t’i kërkuar Shqipërisë të heshtë për historinë.
Por as Shqipëria nuk duhet të përdorë Europën si justifikim për të shmangur dokumentimin e përgjegjësive individuale.
Prandaj standardi është i njëjtë për të gjithë:
Të drejtat e njeriut, shteti ligjor, përgjegjësia individuale, pronësia, dokumenti dhe dialogu.
Këto janë standarde europiane.
Jo pronë e Greqisë.
Jo pronë e Shqipërisë.
PRESIDENTI GREK DHE PRESIDENTI SHQIPTAR!
Këtu dosja merr kuptimin e saj politik-institucional.
Zoti oresident i Greqisë, përkujtoni viktimat tuaja.
Zoti president i Shqipërisë, përkujtoni viktimat tona.
Por asnjëri prej tyre nuk duhet të kërkojë që viktimat e palës tjetër të zhduken nga historia.
Sepse përgjigjja nuk është:
Athina kundër Tiranës.
Përgjigjja është:
ARKIVI PËRBALLË ARKIVIT.
DOKUMENTI PËRBALLË DOKUMENTIT.
DËSHMIA PËRBALLË DËSHMISË.
Dhe në fund:
E VËRTETA PËRBALLË POLITIZIMIT TË HISTORISË.
MANIFESTI I DOSJES!
Ne nuk kërkojmë të ndryshojmë historinë.
Kërkojmë të mos lejojmë që ajo të shkurtohet.
Nuk mohojmë Paramithinë.
Dokumentojmë Paramithinë.
Nuk mohojmë viktimat greke.
I kujtojmë.
Nuk mohojmë bashkëpunimin e individëve shqiptarë me pushtuesit nëse ai provohet.
Kërkojmë emra dhe prova.
Por nuk pranojmë që individi të shndërrohet në faj kolektiv.
Nuk pranojmë që Çamëria 1944-1945 të fshihet nga historia.
Nuk pranojmë që viktimat shqiptare të jenë më pak viktima.
Nuk kërkojmë hakmarrje.
Kërkojmë drejtësi historike dhe standard të barabartë.
Nuk kërkojmë histori shqiptare kundër historisë greke.
Kërkojmë historinë e plotë shqiptare dhe greke.
DY PRESIDENTË.
DY KUJTESA.
NJË STANDARD.
DOKUMENTI DUHET TË JETË GJYKATËSI.
Dhe nëse Europa kërkohet të jetë pjesë e këtij kapitulli, atëherë le të jetë Europa e dokumenteve, e të drejtave dhe e dialogut, jo Europa e kërcënimit apo e heshtjes së imponuar.
