A mund të thoshte ajo vërtet “jo”? Gruaja shqiptare e abuzuar: nga heshtja e brezave të tërë te videot që tronditin sot Shqipërinë

Nga Ermira Kondo, gazetare investigative e pavarur, studiuese e filologjisë dhe mbrojtëse e të drejtave të njeriut.

Pak muaj më parë, shkrova për Joanën, duke vënë në dukje rrezikun e pashmangshëm të femicidit në Shqipëri; një situatë ku gruaja mbetet krejtësisht e pambrojtur dhe, rrjedhimisht, e detyruar thjesht të mbijetojë, pavarësisht ligjeve të shkëlqyera të mandatuara nga BE-ja.
Bëhej fjalë për një grua të vrarë nga ish-bashkëshorti i saj.
Përmes historisë së saj, shtrova një pyetje mbi femicidin në Shqipëri, mbi mbrojtjen institucionale dhe mbi atë vështirësi të vazhdueshme të shoqërisë sonë për ta parë gruan fillimisht si viktimë, para se të fillojmë të analizojmë sjelljen e saj, zgjedhjet, martesën, të shkuarën apo moralin e saj.
Sot, historia është ndryshe.
Në Shqipëri po qarkullojnë video intime.
Qarkullojnë emra.
Përmenden gra të caktuara.
Disa mohojnë kategorikisht të jenë ato në këto pamje.
Policia po heton.
Media po heton.
Rrjetet sociale hetojnë në mënyrën e tyre.
Të gjithë kërkojnë diçka, sikur gruaja të ishte thjesht një plaçkë lufte.
Kush është gruaja?
Kush fjeti me kë?
Kush e regjistroi?
Kush e publikoi?
Kush e hakoi?
Kush gënjen?
Kush thotë të vërtetën?
Cili do të jetë emri i radhës?
Unë do të kërkoja diçka tjetër.
Do të doja të kthehesha në kohën para videos.
Para kamerës.
Para Telegramit.
Para WhatsApp-it.
Para hakerit.
Madje, edhe para burrit emri i të cilit pushton mediat sot.
Do të doja t’i rikthehesha një pyetjeje që brezi im i grave shqiptare e njeh shumë më thellësisht: a mund të thoshte vërtet “jo” gruaja?
Jo ndaj një burri.
Jo ndaj një eprori.
Jo ndaj atij që mund ta punësonte.
Jo ndaj atij që mund ta promovonte.
Jo ndaj atij që mund t’i hapte rrugën e karrierës.
Jo ndaj atij që mund t’ia mbyllte atë.
Jo ndaj një marrëdhënieje seksuale.
Jo para kamerës. Jo ruajtjes së imazhit të tij.
Jo transmetimit të tij.
Dhe mbi të gjitha, çfarë i ndodhi një gruaje kur tha “jo”?
Sepse çështja e videove është ndoshta vetëm pasqyruesja bashkëkohore e një historie shumë më të vjetër.
Historia e gruas shqiptare profesioniste përballë pushtetit.
Videot janë shkëndija. Ato nuk janë tema ime.
Duhet filluar duke sqaruar një keqkuptim.
Tema ime nuk është Elton Tozaj – gazetari i showbiz-it, e as historia e tij me precedentë të rëndë penalë për mashtrim.

Iljazaj: Publikimi i pamjeve intime, kërcënim për privatësinë e të gjithëve

Roli i tij në mediatizimin e fundit të çështjes duhet të përcaktohet njëlloj si ai i të gjithë atyre që morën pjesë në transmetimin e saj.
Ai publikoi akuza veçanërisht të rënda dhe përdori shprehje bombastike.
Por, ta reduktosh çështjen vetëm te njeriu që dyshohet se e “zbuloi” atë, mbart rrezikun që të humbasim fillin e ngjarjeve.
Kjo, sepse raporte të ndryshme të publikuara më pas tregojnë se këto materiale nuk u shfaqën papritur vetëm në fund të shtatorit 2026.
Disa gazetarë pretendojnë se ato qarkullonin edhe më parë.
Në debatin mediatik shqiptar, flitet për qarkullimin e tyre prej të paktën një viti. Informacione të tjera përmendin dosje që kanë qenë të pranishme për një periudhë edhe më të gjatë në një faqe interneti për të rritur.
Kjo duhet verifikuar.
Por, nëse konfirmohet kjo kohëzgjatje, atëherë Tozaj nuk është zanafilla e historisë.
Është thjesht një episod i jetës së tij.
Dhe lind një pyetje shumë më shqetësuese: nëse këto video qarkullonin prej kohësh, kush ishte në dijeni?
Nëse gazetarët e dinin, çfarë dinin institucionet në atë kohë?
Këtë pyetje e bëj drejtpërdrejt, duke ditur se këto video vazhdojnë të përhapen çdo ditë, pavarësisht ndërhyrjes së policisë.
Nëse gazetarët ishin në dijeni për ekzistencën e këtyre materialeve;
nëse dosjet qarkullonin në grupe të mëdha;
nëse ishin të aksesueshme në internet;
nëse ishin parë, shkarkuar, shkëmbyer apo rishpërndarë më parë;
Atëherë, si ka mundësi që një qarkullim i tillë vazhdoi për kaq kohë?
Nuk dua të pohoj se policia ishte në dijeni, por as që ishte e pafajshme.
Pyes, pra: çfarë tjetër dinte saktësisht ajo?
Që kur?
A kishte marrë ndonjë sinjal sektori i krimeve kibernetike?
A ishte informuar prokuroria?
A ishin kontaktuar ndonjë prej platformave?
A ishin identifikuar grupe të caktuara?
A kishin nisur kontrolle?
Nëse askush nuk dinte gjë, pse?
Dhe nëse dikush dinte, pse çështja shpërtheu vetëm sot?
Mungesë mjetesh?
Mungesë denoncimi?
Nënvlerësim i situatës?
Neglizhencë?
Vështirësi ligjore?
Apo paaftësi për t’i parë gratë që shfaqen në këto imazhe si viktima të mundshme?
Nuk dua ta trilloj vetë përgjigjen.
Dua që atë ta japin institucionet.
Sot, ne po kërkojmë atë që i publikoi materialet. Por kush po heton se çfarë i ndodhi gruas?
Hulumtimi në terren është thelbësor.
Duhet të identifikohet origjina e skedarëve.
Duhen identifikuar personat që i postuan ato.
Duhet përcaktuar nëse ka pasur ndërhyrje të paligjshme (hakim).
Përmbajtja duhet të hiqet.
Duhen identifikuar përgjegjësitë penale.
Por kjo nuk mjafton.
Adrian Hila u tha hetuesve se kishte instaluar kamera brenda dhe jashtë shtëpisë së tij duke filluar nga viti 2023, për arsye sigurie.
Duke theksuar: çfarë marrëdhënieje profesionale kishte Hila me gratë në fjalë?
Ai pretendon se këto ishin kamera të zakonshme që regjistronin dhe më pas i fshinin pamjet.
Ai pretendon se i ka shkarkuar dhe publikuar skedarët.
Këto janë deklaratat e tij.
Ato duhet të verifikohen përmes hetimeve.
Por edhe nëse do të vërtetohej përfundimisht se ka pasur ndërhyrje të paligjshme, do të mbeteshin një sërë pyetjesh të tjera.
A e dinin gratë se po filmoheshin?
A dhanë pëlqimin për regjistrimin?
Kush mund t’i shihte pamjet?
Si ruheshin ato?
Për sa kohë?
Ku qarkulluan ato para publikimit masiv?
A u janë treguar palëve të treta?
A janë përdorur ndonjëherë si mjet presioni?
Dhe mbi të gjitha, në çfarë rrethanash kanë ndodhur vetë marrëdhëniet?
Kamera mund të mos jetë fillimi i historisë.
Një informacion i raportuar në media është veçanërisht shqetësues.
Një grua thuhet se vuri re një pajisje në dhomë dhe pyeti nëse ishte kamerë.
Sipas rrëfimit të publikuar në media, iu tha se ishte alarm.
Kjo sekuencë, natyrisht, duhet të vërtetohet dhe të vendoset në kontekst.
Por nëse konfirmohet, lind një pyetje themelore: a e dinte kjo grua se po regjistrohej?
Dhe unë ende dua të gjej përgjigjen e vërtetë.
Para kamerës, cila ishte marrëdhënia midis dy personave?
A ishte thjesht private?
A kishte një marrëdhënie profesionale në të njëjtën kohë?
Një bashkëpunim artistik?
Një mundësi pune?
Një premtim?
Një varësi?
Një shërbim i pritshëm?
Një mundësi për promovim?
Një karrierë që mund të favorizohej ose pengohej? Nuk do të mund ta përballoja dot faktin që nuk i di përgjigjet e sakta, sepse unë vij pikërisht nga ai mjedis dhe, si grua profesioniste, zgjedhjet tona ishin të kufizuara: ose shpëtim përmes martesës, ose të pësuarim abuzim…
Atëherë, pse nuk i shtronte ato pyetje hetimi?
Nuk ekziston vetëm një lloj pëlqimi.
Duhet të mësojmë të dallojmë disa veprime që debati publik i ngatërron tepër lehtë.
Të japësh pëlqimin për t’u takuar me dikë, nuk do të thotë të japësh pëlqimin për një marrëdhënie seksuale.
Të japësh pëlqimin për marrëdhënie seksuale, nuk do të thotë të japësh pëlqimin për t’u filmuar.
Të japësh pëlqimin për t’u filmuar, nuk do të thotë të japësh pëlqimin për ruajtjen e pakufizuar të imazheve.
Të japësh pëlqimin për ruajtjen e tyre, nuk do të thotë të japësh pëlqimin për shpërndarjen e tyre.
Dhe të japësh pëlqimin për regjistrimin, nuk nënkupton kurrë automatikisht pëlqimin për publikimin e tij.
Por ekziston një pyetje që qëndron mbi të gjitha të tjerat: në çfarë kushtesh u dha pëlqimi fillestar?
Kur një burrë ka pushtet të konsiderueshëm mbi karrierën e një gruaje, çfarë do të thotë saktësisht “po”-ja e tij?
Nuk po them se një marrëdhënie profesionale e bën automatikisht të pamundur çdo marrëdhënie seksuale të lirë.
Kjo do të ishte absurde.
Unë shtroj një pyetje tjetër.
A mund të thotë një grua “jo” pa frikën se do të humbasë diçka thelbësore?
Punën e tij?
Një kontratë?
Një promovim?
Një shfaqje publike?
Ndonjë rekomandim?
Karrierën?
Reputacionin e tij?
Këtu fillon tema ime e vërtetë.
Politologu Iljazaj ka të drejtë për sa i përket privatësisë. Por arsyetimi i tij duhet të nisë më herët.
Në Euronews Albania, politologu Ervis Iljazaj shprehu një qëndrim të rëndësishëm.
https://euronews.al/iljazaj-public-i-pamjeve…/…
Në thelb, ai thotë se shoqëria nuk duhet të shqetësohet se kush krijon marrëdhënie seksuale me kë.
Ajo duhet të tronditet nga fakti që imazhet intime dalin në hapësirën publike.
Ai paralajmëron për kërcënimin teknologjik.
Flet për mbrojtjen e privatësisë.
Bën thirrje për reflektim mbi sanksionet, ligjin dhe kërcënimet e reja, veçanërisht ato që lidhen me inteligjencën artificiale.
Në këtë parim themelor, unë bashkohem me të.
Seksi me pëlqim të lirë mes të rriturve i përket jetës së tyre private.
Ai nuk u përket mediave, fqinjëve apo rrjeteve sociale.
Por do të doja t’i bëja me respekt profesor Iljazajt një pyetje shtesë.
Pse ta nisim analizën tonë pas marrëdhënies seksuale?
Pse ta nisim nga momenti kur imazhi bëhet publik?
Pse të mos kthehemi pas, te momenti kur nisi marrëdhënia? Për të mundur të thuash se “kjo ka të bëjë me jetën e tyre private”, duhet të kesh dhënë tashmë përgjigje për një pyetje tjetër.
Pra, a ishte diçka e lirë?
Nëse dy të rritur kanë zgjedhur lirisht një marrëdhënie, ne absolutisht e mbrojmë privatësinë e tyre.
Por nëse një grua është detyruar;
nëse ka qenë nën presion;
nëse i është imponuar një kusht profesional;
nëse është përdorur një raport autoriteti kundër saj;
nëse është shfrytëzuar cenueshmëria ose varësia e saj profesionale;
atëherë nuk kemi të bëjmë më thjesht me një histori të “jetës private”.
Privatësia duhet mbrojtur.
Por para privatësisë, ekziston liria.
Këngëtarja Aurela Gaçe dhe ajo fjali që tregon ndoshta shumë më tepër sesa vetë rasti i saj.
Aurela Gaçe e mohoi kategorikisht praninë e saj në videot me të cilat ishte lidhur emri i saj.
Mohimi i saj duhet respektuar.
Ajo gjithashtu kujton se bashkëpunimet e saj në industrinë e muzikës kanë qenë profesionale dhe shpreh solidaritetin me gratë që përballen me shpifje, poshtërim apo cenim të privatësisë.
Por në mes të deklaratës së saj shfaqet një fjali, si: “Jam bijë, nënë dhe bashkëshorte”.
Nuk ia vë absolutisht në barrë këto fjalë Aurela Gaçes.
Përkundrazi. Ato më bëjnë të pyes veten për shoqërinë tonë.
Pse një grua shqiptare, e përballur me një thashethem seksual, ndjen ende nevojën të kujtojë se ajo është:
bijë,
nënë,
bashkëshorte?
Pse këto tri identitete përbëjnë në mënyrë spontane një mbrojtje të dinjitetit të saj?
A do të ishte më pak e denjë një grua beqare?
Një grua e divorcuar?
Një grua pa fëmijë?
Një grua me partnerë të shumtë?
Një grua me seksualitet të lirë?
Madje, edhe një grua që shfaqet realisht në një video, a do ta humbiste dinjitetin e saj?
JO.
Një grua nuk e merr dinjitetin nga bashkëshorti, nga burri i saj.
As nga babai apo nga fëmijët e saj.
Dinjiteti i përket asaj.
E megjithatë, ndër breza kemi ndërtuar një shoqëri ku dukshmëria seksuale e një gruaje mund të fshijë gjithçka tjetër.
Njëzet vite karrierë.
Tridhjetë vite punë.
Diplomat e tij.
Talenti i tij.
Inteligjenca e tij.
Luftërat e tij.
Ajo amësi.
Puna e tij.
Gjithçka mund të zhduket papritur pas një pyetjeje: “A është ajo në video?”
Ja pse një grua e abuzuar mund të jetë në mohim.
Shpesh shtrohet pyetja: pse nuk foli ajo?
Kjo pyetje më shqetëson gjithnjë e më shumë.
Do të doja ta përmbysja atë që kemi ndërtuar rreth kësaj çështjeje, ku të folurit duket më i rrezikshëm se heshtja.
Një grua mund të jetë abuzuar dhe ta refuzojë fjalën “viktimë”.
Një grua mund të jetë abuzuar dhe ta minimizojë situatën.
Një grua mund të jetë abuzuar dhe ta racionalizojë atë.
Një grua mund të jetë abuzuar dhe të thotë:
– “Nuk ishte asgjë.”
– “Pranova.”
– “Nuk mund të bëja asgjë tjetër.”
– “Kështu ishte puna.”
– “Të gjithë e dinin.”
– “Doja të punoja.”
– “Doja të ecja përpara.”
– “Nuk dua ta shkatërroj familjen time.”
– “Nuk dua që fëmijët e mi ta dinë.”
– “Nuk dua që të flitet për mua.”
Ky mohim, natyrisht, nuk vërteton se dhuna ka ndodhur.
Por, anasjelltas, heshtja nuk provon kurrë se ajo nuk ka ndodhur.
Një grua mund të ketë më shumë frikë nga gjykimi shoqëror sesa nga burri që mund ta ketë abuzuar.
Dhe këtu ndoshta qëndron një nga format më të thella të dhunës që kemi krijuar: një shoqëri ku një viktimë e mundshme duhet fillimisht të mbrohet nga vetë shoqëria, para se t’i kërkojë asaj ta mbrojë.
Një grua mund të ketë frikë se mos njihet si viktimë.
Flasim shumë për frikën e denoncimit të abuzuesit.
Por ekziston një frikë tjetër.
Frika se mos identifikohet si gruaja e abuzuar.
Sepse ky identifikim, ndonjëherë, çon menjëherë në një gjyq të dytë. Pse ishe me të?
Pse iu afrove atij?
Pse u ktheve?
Pse nuk bërtite?
Pse nuk e le punën?
Pse e pranove këtë promovim?
Pse vazhdove të flisje me të?
Pse nuk bëre ankesë?
Pse pikërisht tani?
Pse e fshehe këtë nga bashkëshorti, nga fëmijët dhe nga prindërit e tu?
Dhe në fund, ajo që duhet të tregojë se çfarë ka vuajtur, e gjen veten duke u dashur të provojë se është një “grua e mirë”.
Është pikërisht këtu që viktima mund të hyjë në fazën e mohimit.
Jo sepse ajo domosdoshmërisht nuk e di se çfarë ka përjetuar.
Por sepse emërtimi i dhunës mund të përmbysë të gjithë ndërtimin social të jetës së dikujt.
GREVIO, organ i Këshillit të Evropës, e përshkruan pikërisht këtë vështirësi.
Ky problem nuk ekziston vetëm në kujtesën time si grua dhe gazetare shqiptare.
GREVIO, organi i pavarur i Këshillit të Evropës i ngarkuar me monitorimin e zbatimit të Konventës së Stambollit, ia ka kushtuar Shqipërisë raportin e tij tematik për vitin 2024.
Raporti njeh përparimin e bërë, pas raporteve mbi heshtjen institucionale.
Por ai tregon gjithashtu thellësinë e problemit.
Sipas të dhënave të mbledhura nga GREVIO, 8.6% e grave në Shqipëri kanë përjetuar dhunë seksuale gjatë jetës së tyre. (Kjo shifër nuk është reale)
Mes grave të moshës 18 deri në 24 vjeç, shkalla arrin në 14.4%.
E megjithatë, në vitin 2022, qendra e specializuar “Lilium” kishte pritur vetëm 31 vajza dhe një grua të rritur.
Vetëm një grua të rritur.
Kjo shifër, natyrisht, nuk na tregon se nuk ka pothuajse aspak viktima të rritura.
Ajo na detyron të pyesim: ku janë të tjerat?
Pse nuk arrijnë te institucionet?
GREVIO konstaton pikërisht se qasja në qendër kushtëzohej në praktikë nga denoncimi i shkeljes, pavarësisht udhëzimeve të kundërta.
Ai kërkon që qasja në shërbime të specializuara dhe në ekzaminime mjeko-ligjore të mos varet nga gatishmëria e menjëhershme për të bërë kallëzim.
Kjo është thelbësore.
Sepse një viktimë mund të ketë nevojë për kohë para se të mund të tregojë.
Para se të marrë vendimin.
Madje, para se të jetë në gjendje ta identifikojë veten si viktimë.
Dhe problemi nuk ndalet te familja.
Stereotipet nuk jetojnë vetëm rreth tryezës së familjes.
Ato mund të depërtojnë në institucione. GREVIO nënvizon vështirësitë në reagimin institucional ndaj dhunës ndaj grave dhe bën thirrje në veçanti për forcimin e llogaridhënies kur nuk përmbushen detyrimet për mbrojtje.
Pra, problemi është rrethor.
Gruaja heziton të flasë sepse ka frikë se nuk do të mbrohet.
Dhe kur institucioni dështon të reagojë në mënyrë të mjaftueshme, ajo mungesë besimi e përforcon heshtjen.
Le ta shtrojmë pyetjen ndryshe: si t’i kërkosh një gruaje të flasë, nëse ajo mendon se të folurit mund t’i kushtojë më shtrenjtë sesa heshtja?
Nga ky këndvështrim, unë dëshmoj.
Dua të jem shumë e qartë për natyrën e asaj që po shkruaj tani.
Nuk po paraqes statistika.
Unë dëshmoj.
Flas si grua shqiptare.
Si gazetare.
Si grua profesioniste.
Si grua që i përket këtij brezi.
Kam jetuar në këtë shoqëri.
Kam punuar në atë mjedis.
Kam vëzhguar.
E kuptoj.
Gratë flisnin me njëra-tjetrën.
Disa flasin ende edhe sot.
Por të flasësh mes grave, me zë të ulët, nuk është njësoj si të flasësh para një prokurori.
Nuk është njësoj si të vendosësh emrin tënd në një gazetë. Nuk është e njëjta gjë si të shohësh fëmijët e tu dhe të thuash: “Unë kam përjetuar abuzim”.
Dhe mendoj se Shqipëria nuk e kuptoi kurrë plotësisht përmasën e kësaj historie, ku pushteti profesional mashkullor mund të shndërrohej ndonjëherë në një pushtet të ushtruar mbi trupin e gruas.
Po gruaja “e lirë” nga diktatura – deri në çfarë mase ishte ajo vërtet e lirë?
Diktatura komuniste pretendonte se i kishte emancipuar gratë – ato që mbijetuan nga shfarosja, sigurisht.
Gruaja duhej të studionte.
Të punonte.
Të bëhej gazetare.
Mjeke.
Inxhiniere.
Mësuese.
Artiste.
Kuadër.
Nëpunëse shtetërore.
Të merrte pjesë në ndërtimin e shoqërisë së re.
Gruaja duhej të dilte nga shtëpia.
Ajo duhej të bëhej “gruaja e re”.
Një transformim historik i imponuar me detyrim dhe në kuadër të rendit të planifikuar nga shteti; një çështje që duhet studiuar.
Por sot duhet të guxojmë të bëjmë një pyetje të dytë.
A e kishim çliruar vërtet gruan, apo thjesht e kishim bërë atë të dukshme profesionalisht, pa i dhënë mjetet për t’u mbrojtur nga pushteti?
Dhe në një diktaturë ku pushteti politik dhe ai profesional mund të ndikonin jo vetëm te individi, por edhe te familja e tij, çfarë kuptimi kishte saktësisht fjala “JO”?
Çfarë mund të kishte frikë gruaja?
Punën e saj?
Karrierën e saj?
Strehimin e saj?
Të ardhmen e fëmijëve të saj?
Situata profesionale e bashkëshortit të saj?
Siguria e prindërve të tij?
Prejardhja familjare e regjistruar në dosjen e tij?
Qasja e tij në studime të caktuara?
Apo, mbi të gjitha, parandalimi i shfarosjes së familjes së tij nga diktatura?
Përdhunimi në masë i grave shqiptare gjatë diktaturës nuk është një hipotezë, por një e vërtetë historike që meriton të studiohet nga studiuesit.
Kërkoj në mënyrë specifike që kjo histori të hulumtohet dhe të mësohet si një kujtesë që mund të shërbejë si nxitës për të thyer amnezinë tonë kolektive.
Ajo mbetet në arkiva.
Në dosjet profesionale.
Në dëshmi.
Dhe mbi të gjitha, në kujtesën e grave.
Sepse historia zyrtare e emancipimit të grave shqiptare ka nevojë edhe për dëshmi të rrëfyera dhe për historinë e përjetuar nga vetë gratë.
Një grua e dukshme profesionalisht, por ende e burgosur e nderit.
Ja ku qëndrojnë paradokset.
Nga gratë kërkohej të ishin moderne në vendin e punës.
Por shoqëria mund të vazhdonte t’u kërkonte atyre të ishin tradicionale në seksualitetin e tyre.
Ato duhej të arrinin sukses, por të mbeteshin të patëmetë.
Të ishin të pranishme në hapësirën publike, por të ruanin nderin e familjes.
Të ishin ambicioze, por të mos u jepnin kurrë shkas thashethemeve.
Dhe nëse një burrë i fuqishëm e seksualizonte marrëdhënien profesionale, ato mund ta gjenin veten në një kurth të tmerrshëm: të ishin mjaftueshëm të disponueshme për të mos humbur karrierën, por edhe mjaftueshëm “të pastra” për të mos humbur reputacionin.
Si të dilet nga një kurth i tillë? Kjo është pyetja që shtrohet për brezat.
Pastaj diktatura ra. Por a u zhdukën raportet e pushtetit?
Pas vitit 1991, strukturat ndryshuan.
Partia e vetme ra nga pushteti.
U shfaqën mediat private.
U zhvillua industria e argëtimit (*show-business*).
U krijuan pasuri të reja.
Lindën forma të reja të pushtetit ekonomik.
Forma të reja modelesh.
Forma të reja producentësh.
Forma të reja pronarësh mediash.
Forma të reja rrjetesh politike dhe ekonomike.
Por ndryshimi i sistemit politik nuk nënkupton automatikisht zhdukjen e marrëdhënieve të vjetra të dominimit.
Pushteti ndryshon formë, por pyetja mbetet.
A është bërë gruaja profesioniste vërtet e lirë përballë atyre faktorëve që mund t’ia hapin apo mbyllin rrugën në karrierë?
Sa gazetare?
Sa këngëtare?
Sa aktore?
Sa sportiste?
Sa nëpunëse civile?
Sa studente?
Sa gra të reja që kërkojnë punën e tyre të parë?
A janë përballur ato me të njëjtin problem, por në forma të reja?
Nuk i kemi shifrat, për shkak të mungesës së zbatimit të masave për mbrojtjen e grave viktima.
Ndaj, le të mos i trillojmë ato, por t’i gjejmë duke gjurmuar fenomenin e vdekjeve.
Martesa si një rrugëdalje.
Tani duhet të guxoj të shkruaj diçka shumë më të vështirë.
Për një numër të konsiderueshëm grash në çdo brez, martesa mund të shndërrohet në një rrugëdalje.
Jo domosdoshmërisht dasma e ëndrrave.
Jo domosdoshmërisht dashuria e madhe.
Ndonjëherë, thjesht siguri sociale.
Një grua mund ta kuptonte fare mirë se, duke u martuar, rrezikonte të hynte në një marrëdhënie varësie.
Madje, mund ta dinte se rrezikonte të bëhej e nënshtruar.
E megjithatë, mund ta konsideronte këtë varësi më pak të rrezikshme sesa ajo tjetra: ekspozimi i vazhdueshëm ndaj burrave të ndryshëm që, njëri pas tjetrit, kishin pushtet mbi të ardhmen e saj profesionale.
Zgjedhja mund të bëhej e tmerrshme: të varej nga një burrë i vetëm, vetëm e vetëm për të mos qenë më e ekspozuar ndaj pushtetit të shumë të tjerëve.
Statusi i gruas së martuar mund të shndërrohej kështu në një lloj mburoje.
“Ajo është e martuar.”
“Ajo ka një burrë.” »
“Ajo i përket një familjeje.” »
Sigurisht, nuk po e idealizoj këtë mekanizëm.
Përkundrazi, dua të nxjerr në pah dhunën e tij.
Sepse një grua që zgjedh varësinë bashkëshortore për t’i shpëtuar shfrytëzimit profesional, në të vërtetë nuk po zgjedh mes lirisë dhe varësisë.
Ajo zgjedh mes dy pasigurive.
Dhe disa gra janë larguar.
Kishte edhe një rrugëdalje tjetër, siç ishte largimi – *Partir*. Largimi nga Shqipëria.
Kërkimi diku tjetër i mundësisë për të ndërtuar një identitet profesional të pavarur.
I dimë shpjegimet kryesore të emigracionit shqiptar:
faktorët ekonomikë,
varfëria,
paqëndrueshmëria,
papunësia,
tranzicioni politik.
Por a e kemi studiuar mjaftueshëm emigracionin e grave nga ky këndvështrim tjetër?
Sa gra janë larguar sepse mendonin se nuk mund të ishin të lira profesionalisht në vendin e tyre?
Sa janë larguar për të mos qenë më të varura nga një burrë?
Sa për t’i shpëtuar një reputacioni?
Sa për të nisur një jetë diku tjetër?
Nuk kam statistika për t’iu përgjigjur kësaj – një tjetër shkak vdekjeje.
Pra, le t’i kërkojmë ato.
Kështu, kujtesa e grave është pjesë e historisë së një vendi.
Po sikur ajo që ne e quajmë “pëlqim” të ketë qenë ndonjëherë një strategji mbijetese?
Kjo është ndoshta pyetja më e vështirë e gjithë këtij artikulli.
Një grua mund të dukej sikur po pranonte.
Ajo nuk mund të mos bërtiste.
Ajo mund të kthehej në punë të nesërmen.
Ajo mund të vazhdonte të fliste me burrin.
Ajo mund të pranonte një promovim.
Ajo mund të buzëqeshte në publik.
Ajo mund të mos ankohej kurrë.
Ajo mund të martohej menjëherë.
Ajo mund të ndërtonte një karrierë.
Ajo madje mund, tridhjetë vjet më vonë, të refuzonte ta konsideronte veten viktimë.
A është kjo provë se ajo ishte abuzuar? Është e vështirë të përgjigjesh me JO ose PO, nëse ndërgjegjja nuk është zgjuar.
Por a është kjo provë se ajo ishte e lirë? Jo më.
Ja pse duhet të dalim nga supozimet dhe të kalojmë te hetimi.
Cilat ishin marrëdhëniet hierarkike?
Kush bënte rekrutimin?
Kush vendoste për promovimet?
Kush vendoste për përjashtimet?
Çfarë ndodhte pas një refuzimi?
A ka dëshmi të shumta që përputhen?
A kishte ndërmjetës?
A u ndërprenë papritur disa karriera?
A u orientuan disa gra nga një burrë te një tjetër?
A vareshin mundësi të caktuara karriere, në mënyrë eksplicite ose implicite, nga disponueshmëria seksuale?
Kështu dokumentohet një sistem.
Jo përmes thashethemeve, por përmes fakteve.
Po sikur disa gra të kenë pësuar shfrytëzim seksual pa qenë në gjendje ta emërtonin atë?
Dua t’i përdor fjalët këtu me kujdes të jashtëzakonshëm.
Trafikimi i qenieve njerëzore është një kualifikim specifik ligjor.
Jo çdo marrëdhënie seksuale e lidhur me punën, jo çdo marrëdhënie asimetrike dhe as çdo abuzim seksual nuk mund të quhet “trafikim”.
Por, nga ana tjetër, nuk duhet të kemi frikë ta shqyrtojmë ligjërisht këtë kualifikim kur plotësohen kriteret.
Nëse një hetim zbulonte një mekanizëm rekrutimi, orientimi, ofrimi ose funksionimi;
Nëse shfrytëzohej abuzimi me autoritetin ose një situatë cenueshmërie;
Nëse trupi i gruas bëhej vërtet një kundërvlerë në një sistem shfrytëzimi seksual; …atëherë sistemi gjyqësor duhet të marrë në konsideratë të gjitha kualifikimet përkatëse, përfshirë këtu – kur plotësohen elementet përbërëse – edhe atë të trafikimit të qenieve njerëzore për qëllime shfrytëzimi seksual.
Nuk po them se rasti në fjalë vërteton se, në këtë fazë të hetimit, çështja është mbytur dhe devijuar plotësisht nga barrierat shoqërore.
Atëherë, po shtroj një pyetje më të gjerë: a e kemi hulumtuar vërtet këtë fenomen në historikun profesional të grave shqiptare?
Turpi mund të shndërrohet në një mjet kontrolli.
Është një armë jashtëzakonisht e fuqishme kundër gruas.
Nuk lë domosdoshmërisht shenja të nxira.
Nuk ka nevojë për një derë të mbyllur.
Nuk kërkon gjithmonë një kërcënim të drejtpërdrejtë.
Turpi.
Nëse një grua e di se zbulimi i një të vërtete për jetën e saj seksuale mund të shkatërrojë:
martesën e tij,
marrëdhëniet e saj me fëmijët,
marrëdhëniet e tij me prindërit,
karrierën e tij,
statusin e tij profesional,
reputacionin e saj,
atëherë kërcënimi i zbulimit mund të bëhet pothuajse po aq i fuqishëm sa vetë zbulimi.
Dhe bota digjitale e shumëfishon atë armë.
Një video.
Një grup.
Një lidhje (link).
Një telefon.
Pastaj një mijë.
Pastaj dhjetë mijë.
Brenda pak orësh.
Dhe tridhjetë vite karrierë mund të zëvendësohen nga pyetja: “E pe videon?”
Ja pse kjo nuk është thjesht një çështje e privatësisë.
Ajo na detyron të reflektojmë mbi fuqinë e turpit.
Gruaja e abuzuar bëhet tepër e varur nga i akuzuari.
Këtu qëndron mekanizmi më mizor.
Një grua mund të përjetojë dhunë.
Por më pas, detyra e hetimit e ndryshon fokusin.
Ajo bëhet personi që vihet në bankën e të akuzuarit.
Pse ishe atje?
Si ishe veshur?
Pse e ndoqe atë?
Pse pranove të pije me të?
Pse u ktheve?
Pse nuk the asgjë?
Pse pritët njëzet vjet?
Pse bashkëshorti yt nuk dinte asgjë?
Pse e vazhdove karrierën?
Pse e shfrytëzove një mundësi të tillë?
Pse tani?
Kështu, mbajtësi i mundshëm i pushtetit zhduket gradualisht nga procesi i pyetjeve.
Dhe gruaja zë vendin e tij.
Viktima e mundshme bëhet e akuzuar në gjyqin e saj shoqëror. Si të habitesh kur ajo e mohon? Dhe kur hesht?
Pastaj ajo thotë: “Unë nuk jam viktimë.”
Noshta kjo është, ndonjëherë, e vetmja mënyrë që ka gjetur për të vazhduar të jetojë / të mbijetojë
Mos e ngatërroni kurrë heshtjen me pëlqimin.
Prandaj, katër gabime duhet të zhduken nga mënyra jonë e të menduarit.
Heshtja nuk është pëlqim.
Mungesa e ankesës nuk është dëshmi e mungesës së dhunës.
Vazhdimi i një marrëdhënieje profesionale nuk është automatikisht dëshmi e një marrëdhënieje të lirë.
Dhe fakti që një grua e ka rindërtuar jetën e saj nuk e fshin atë që mund t’i ketë ndodhur.
Nga ana tjetër, duhet të ruajmë të njëjtën rigorozitet:
një asimetri profesionale nuk vërteton automatikisht dhunën.
Një karrierë e suksesshme nuk vërteton ekzistencën e një shkëmbimi seksual.
Një thashethem nuk është provë.
Një video nuk tregon vetvetiu se çfarë ka ndodhur para se të fillonte regjistrimi.
Duhet hetuar.
Kjo është pikërisht ajo që duhet të bëjë drejtësia.
Hetimi aktual duhet, natyrisht, të kërkojë përgjegjësit për transmetimin.
Por nuk duhet të ndalet aty nëse elementet e mbledhura hapin pista të tjera.
Kush ka regjistruar?
Kush e dinte se po regjistrohej?
Kush nuk e dinte?
Kush i ruajti skedarët?
Kush kishte qasje tek ata?
Prej sa kohësh ekzistojnë?
Prej sa kohësh qarkullojnë?
Në cilat platforma?
Kush i pa ato para publikimit masiv?
A janë përdorur ndonjëherë për të ushtruar presion?
A u intervistuan gratë e identifikuara në një kuadër mbrojtës?
A iu ofrua atyre mbështetje psikologjike e pavarur?
A kishte një marrëdhënie profesionale me disa prej tyre?
A kishte varësi ekonomike?
Një premtim?
Një shkëmbim?
Një kërcënim?
Një pasojë pas një refuzimi?
Këto nuk janë akuza.
Këto janë thjesht pyetje hetimore.
Dhe mbi të gjitha, të mos e kthejmë hetimin në një gjueti shtrigash.
Raportet e mediave thonë se disa persona që shfaqen në video janë identifikuar nga hetuesit.
Disa prej tyre mund të jenë në gjendje të rënduar psikologjike.
Kjo mjafton për të na kujtuar një rregull elementar:
nuk kemi nevojë t’ua dimë emrat.
Nuk kemi nevojë t’u kërkojmë fytyrat.
Nuk kemi nevojë t’i krahasojmë trupat e tyre përmes pamjeve të shkëputura (screenshot-eve).
Nuk kemi nevojë të bëjmë detektivin në rrjetet sociale.
Duhet të dimë nëse u janë shkelur të drejtat.
Le të zbulojmë çfarë u ndodhi atyre, jo kush janë ato.
Nga Joana /XHoana te gratë e sotme.
Joana pagoi me jetën e saj.
Gratë për të cilat flasim sot përjetojnë një situatë ndryshe.
Dhuna nuk duhet ngatërruar kurrë.
Por ka diçka që i lidh këto histori: vështrimi shoqëror që bie mbi gratë.
Pse qëndroi?
Pse u largua?
Pse pranoi?
Pse ishte me të?
Pse nuk foli?
Pse nuk bëri denoncim?
Pse ekziston një video?
Pse nuk e mbrojti më mirë reputacionin e saj?
Pse nuk e mbrojti martesën e saj?
Pse nuk mendoi për fëmijët e saj?
Përsëri dhe gjithmonë, në qendër është ajo.
Propozoj që më në fund ta zhvendosim vështrimin.
Kush e kishte pushtetin?
Kush rekrutonte?
Kush mund të promovonte?
Kush mund të përjashtonte?
Kush mund të ndërtonte apo shkatërronte një karrierë?
Kush mund të regjistronte?
Kush mund të ruante materialet?
Kush mund të kërcënonte?
Kush mund të transmetonte?
Kush mund të poshtëronte?
Dhe mbi të gjitha, kush mund të thoshte “jo” pa humbur asgjë?
Kjo është pyetja që i bëj brezit tim.
Nuk po u kërkoj grave të brezit tim të tregojnë nesër në mëngjes atë që nuk janë gati ta tregojnë.
Nuk po i kërkoj asnjë gruaje të deklarohet viktimë.
Nuk po i kërkoj askujt të sakrifikojë familjen, fëmijët apo qetësinë shpirtërore për të kënaqur kureshtjen publike.
Po kërkoj pikërisht të kundërtën.
Le të krijojmë kushtet për të folur.
Le të garantojmë anonimitetin kur është e nevojshme.
Le të krijojmë hapësira të pavarura për mbledhjen e dëshmive.
Le t’u japim grave mundësinë të flasin, para se të vendosim nëse do të ketë padi ligjore.
Le t’u ofrojmë mbështetje psikologjike.
Ligjore.
Sociale.
Dhe mbi të gjitha, le të mos u kërkojmë më të jenë të patëmeta për të pasur të drejtën e mbrojtjes. A mund të thoshte vërtet jo?
Në fund të fundit, kjo është thelbi i gjithçkaje.
Jo, a ishte ajo e martuar?
Jo, a ishte ajo një grua “me moral”?
Jo, sa burra ka njohur ajo?
Jo, pse ndodhej në shtëpinë e tij?
Jo, pse vazhdoi të punonte?
Jo, pse priti?
Jo, pse nuk bëri denoncim?
Por, a mundej ajo vërtet të thoshte jo?
Dhe nëse thoshte jo, çfarë rrezikonte?
Dhe nëse thoshte po sepse mendonte se nuk kishte zgjidhje tjetër, çfarë do të thotë ai “po”?
Dhe nëse e vrau veten për njëzet apo tridhjetë vjet, nga çfarë kishte frikë?
Nga burri, apo nga ne të gjithë?
Këtu ndoshta qëndron pyetja më e dhimbshme.
Sepse një shoqëri bëhet thellësisht çnjerëzore kur gruaja që mund të jetë abuzuar, ka më shumë frikë nga gjykimi ynë sesa nga tregimi i asaj që ka përjetuar.
Çlirimi i fjalës nuk do të thotë dënim pa prova.
Dua ta mbyll me këtë dallim, sepse është thelbësor.
Çlirimi i fjalës së grave nuk do të thotë dënim automatik i burrave.
Të besosh se një grua duhet të jetë në gjendje të flasë, nuk do të thotë të heqësh dorë nga prezumimi i pafajësisë.
Të hulumtosh mekanizmat e dominimit nuk do të thotë ta shndërrosh çdo marrëdhënie seksuale në dhunë.
Dhe të denoncosh turpërimin social nuk do të thotë të heqësh dorë nga shqyrtimi kritik.
Është pikërisht e kundërta.
Një shoqëri demokratike duhet të jetë në gjendje të bëjë dy gjëra njëkohësisht: të mbrojë fjalën dhe të kërkojë prova.
Të dëgjojë pa gjykime të nxituara.
Të hetojë pa poshtërim.
Të mbrojë pa i trajtuar si fëmijë.
Dhe të gjykojë mbi bazën e fakteve.
Ndaj, mos kërkoni vetëm hakerin.
Po. Le ta gjejmë personin që nxori në dritë imazhet.
Le të përcaktojmë nëse ka pasur ndërhyrje të paligjshme (hacking).
Si t’i heqim videot.
Le t’i ndjekim penalisht përgjegjësit.
Le ta forcojmë mbrojtjen e privatësisë, siç kërkon me të drejtë politologu Iljazaj.
Le të mendojmë drejt përballë inteligjencës artificiale dhe teknologjive të reja.
Por le të mos e mbyllim çështjen me kaq.
Le të pyesim gjithashtu:
Kush filmoi?
Kush e dinte?
Kush nuk e dinte?
Kush i mbajti dosjet? Kush e kishte pushtetin?
Kush varej nga kush?
Kush mund të refuzonte?
Kush mund ta humbasë punën?
Kush mund ta humbasë karrierën?
Kush mund ta humbasë martesën?
Kush mund ta humbasë reputacionin?
Kush vrau veten dhe pse?
Seksualiteti i lirë i përket jetës private, por shfrytëzimi seksual nuk i përket kurrë jetës private.
Trupi i një gruaje nuk është çmimi i karrierës së saj.
Bashkëshorti i saj nuk është dëshmia e moralit të saj.
Mmësia e saj nuk është provë e respektueshmërisë së saj.
Seksualiteti i tij nuk e përcakton dinjitetin e tij.
Heshtja e tij nuk është provë e pëlqimit të tij.
Mohimi i saj nuk e fshin domosdoshmërisht atë që ajo përjetoi.
Dhe mungesa historike e denoncimeve nuk është provë e mungesës historike të viktimave.
Prej dekadash flasim për emancipimin e gruas shqiptare.
Ndoshta është koha të shkruajmë historinë e asaj që ajo nuk mundi ta tregonte.
Historinë e atyre që bënë karrierë.
Të atyre që hoqën dorë.
Të atyre që u martuan për t’u mbrojtur.
Të atyre që u larguan.
Të atyre që qëndruan.
Të atyre që pranuan.
Të atyre që refuzuan.
Të atyre që paguan për refuzimin e tyre.
Të atyre që mund të kenë paguar për heshtjen e tyre.
Dhe atyre që, edhe sot, nuk mund t’i shqiptojnë fjalët:
“Isha viktimë.”
Jo domosdoshmërisht sepse nuk e dinë se çfarë u ka ndodhur.
Por sepse e dinë shumë mirë se çfarë rrezikon t’u bëjë shoqëria jonë pasi ato të tregojnë.
Pra, pas Joanës, pas disa brezash heshtjeje dhe sot përballë këtyre imazheve që tronditin Shqipërinë, le të ndalemi një çast për të pyetur:
“Kush është kjo grua?”, por le të pyesim më mirë: “A ishte ajo e lirë?”
Dhe pas kësaj pyetjeje, një tjetër, edhe më e thjeshtë, por ndoshta shumë më e vështirë për shoqërinë tonë: A mundej ajo vërtet të thoshte jo?