Shkruan Halil Teodori
Pretendime të mëdha kërkojnë prova të mëdha, maturi shkencore dhe dallimin e qartë mes asaj që është hipotezë, asaj që është interpretim dhe asaj që është fakt i verifikuar. Pikërisht këtu duhet të nisë çdo shtjellim serioz mbi origjinën e shqiptarëve, mbi vazhdimësinë pellazgo- iliro-shqiptare dhe mbi pretendime të forta si ai se “Troja është Lezha e sotme”.
Sot, debati mbi lashtësinë e shqiptarëve nuk mbështetet më vetëm mbi folklor, mitologji apo patriotizëm romantik. Ai po hyn gjithnjë e më shumë në laboratorët e gjenetikës, në analizat e ADN-së së lashtë, në arkeologji, në gjuhësi historike dhe në antropologjinë moderne. Dhe, pikërisht, këtu qëndron rëndësia e jashtëzakonshme e studimit të publikuar së fundmi në revistën shkencore Nature Human Behaviour, me titull “Ancient DNA evidence for the history of the Albanians”.
Ky studim nuk është një artikull gazetarie, as një opinion nacionalist, as një improvizim televiziv. Është një punim shkencor i ndërtuar mbi analizën e mbi gjashtë mijë genomeve të lashta euroaziatike dhe shtatëdhjetë e katër profileve të reja gjenetike të shqiptarëve të sotëm. Rezultati themelor i tij është se shqiptarët ruajnë në shkallën më të lartë në Ballkan një vazhdimësi gjenetike nga popullsitë paleo-ballkanike të epokës së bronzit dhe hekurit, duke dëshmuar një kontinuitet të fortë historik në territorin e Ballkanit të sotëm.
Kjo do të thotë automatikisht se shqiptarët janë populli më i vjetër në botë, por shpesh deformohet në retorikat populiste. Shkenca nuk funksionon me slogane. Ajo që studimi forcon dukshëm është ideja se shqiptarët janë ndër popullsitë më autoktone të Ballkanit dhe mbartin një trashëgimi të drejtpërdrejtë nga substrati i lashtë Pellazgo-Ilir.
Kjo ka peshë të jashtëzakonshme historike.
Sepse për dekada të tëra, historiografia politike e Ballkanit është përpjekur t;i paraqesë shqiptarët si “të ardhur”, si popull pa rrënjë të thella, si element i vonë historik. ADN-ja e lashtë po e komplikon seriozisht këtë narrativë. Dhe kjo nuk vjen nga tribunat nacionaliste shqiptare, por nga laboratorë dhe revista akademike ndërkombëtare.
Megjithatë, duhet bërë një dallim i domosdoshëm:
– vazhdimësia gjenetike është identike me vazhdimësinë etnike apo gjuhësore në kuptimin modern. Popujt ndryshojnë, përzihen, transformohen, emrat historikë zëvendësohen. Historianët antik e thonë me saktësi se ilirët e lashtë janë “shqiptarët” në kuptimin e sotëm të fjalës.
Shqiptarët mbartin një vazhdimësi të fortë biologjike dhe kulturore nga popullsitë e lashta të Ballkanit Pellasgo Ilir. Kjo është shumë e rëndësishme.
Në këtë kontekst lindin edhe teoritë që kërkojnë të rilexojnë gjithë hartën e antikitetit, duke zhvendosur Trojën, pellazgët, apo qendrat e qytetërimeve homerike drejt hapësirës shqiptare. Pretendimi se “Troja është Lezha e sotme” hyn pikërisht në këtë kategori.
Por këtu duhet kujdes.
Deri më sot, komuniteti akademik ndërkombëtar Sllav nuk e pranon që Troja historike të ketë qenë në Lezhë. Qyteti antik i Trojës identifikohet gjerësisht me sitin arkeologjik të Schilermanit në Turqinë veriperëndimore, bazuar në dekada gërmimesh arkeologjike, analiza stratigrafike dhe korrespondenca me burimet homerike dhe hitite. Kjo ka qenë deri tani pozita dominuese e arkeologjisë botërore.
Studiues alternativë përpiqen të rilexojnë gjeografinë homerike, duke kërkuar paralele në Adriatik në hapësirat pellazgjike. Këto teori, edhe pse ekzistojnë nuk po trajtohen ende si të vërteta të provuara, mbeten hipoteza periferike dhe kërkojnë konsensus shkencor.
Problemi nis kur entuziazmi identitar zëvendëson metodën shkencore.
Historia nuk shkruhet me dëshira.
Ajo ndërtohet mbi prova, datime, dokumenta, krahasime gjuhësore, arkeologji dhe verifikime të vazhdueshme. Nëse një tezë është e vërtetë, ajo duhet të përballojë filtrin brutal të kritikës akademike ndërkombëtare.
Kjo nuk e zbeh aspak rëndësinë e studimeve të fundit mbi shqiptarët.
Përkundrazi.
Ajo që po ndodh sot është shumë më e rëndësishme se romantizmi folklorik. Shqiptarët po hyjnë seriozisht në hartën e kërkimeve bashkëkohore mbi origjinën e popullsive evropiane. ADN-ja e lashtë po e rikthen Ballkanin në qendër të historisë njerëzore dhe shqiptarët dalin si një nga hallkat më të qëndrueshme të këtij kontinuiteti historik.
Kjo nuk kërkon triumfalizëm, kërkon vetëdije.
Sepse popujt e mëdhenj nuk kanë nevojë të shpikin lashtësi. Ata kanë nevojë ta kuptojnë me dinjitet trashëgiminë që mbartin.
Vlera më e madhe e këtyre studimeve është të provojnë se shqiptarët janë “më të vjetrit”, të dëshmojnë se ata nuk janë një rastësi historike. Se në këtë truall ekziston një vijimësi njerëzore, kulturore dhe gjuhësore që i ka mbijetuar pushtimeve, zhvendosjeve, perandorive dhe kohës.
Kjo është shumë më e fuqishme se çdo mit.
Shqiptarët e sotëm janë një nga dëshmitë më të gjalla të vazhdimësisë njerëzore në Ballkan. Të dhënat më të fundit të gjenetikës, arkeologjisë dhe antropologjisë po forcojnë gjithnjë e më shumë idenë se popullsia shqiptare lidhet ngushtë me substratin e lashtë paleo-ballkanik, me botën ilire dhe me trashëgiminë e hershme të Epokës së Bronzit dhe Epokës së Hekurit. Kjo nuk është më vetëm një tezë romantike, apo një pretendim identitar. Kjo është një fushë serioze kërkimi shkencor që prodhon prova të reja dhe detyron historiografinë evropiane të rishohë shumë prej përfundimeve të saj.
Studimet e ADN-së së lashtë, të publikuara në revista prestigjioze ndërkombëtare si Nature Human Behaviour, tregojnë se shqiptarët ruajnë një vazhdimësi të fortë gjenetike me popullsitë para-mesjetare të Ballkanit. Në këto analiza, del qartë se ekziston një rrënjëzim i thellë lokal, një vijimësi biologjike që nuk është ndërprerë nga stuhitë historike, migrimet, pushtimet apo përplasjet e mëdha etnike që kanë përshkuar Ilirin( Ballkanin) gjatë mijëvjeçarëve.
Kjo do të thotë se shqiptarët nuk janë një popullsi e mbërritur vonë në këto troje, siç është tentuar shpesh të paraqitet nga historiografi të ndryshme nacionaliste. Përkundrazi, ADN-ja po dëshmon se ata janë ndër popullsitë më të hershme dhe më autoktone të rajonit, të lidhur fort me trashëgiminë pellasgo – ilire.
Shumë studiues e shohin këtë vazhdimësi si një urë që lidh ilirët me shqiptarët e sotëm. Të tjerë shkojnë më tej dhe e lidhin këtë trashëgimi me pellazgët.
Këtu duhet maturi shkencore.
Lidhja pellazgo-iliro-shqiptare mbështetet sot nga një numër në rritje provash gjuhësore, historike dhe gjenetike. Lidhja e drejtpërdrejtë pellazgo-shqiptare nuk duhet të mbetet një hipotezë kulturore dhe historike, por një përfundim i konsoliduar akademik.
Megjithatë, fakti themelor mbetet i palëkundur:
-shqiptarët përfaqësojnë një vazhdimësi të lashtë ballkanike.
Dhe kjo është ajo që e bën kaq domethënëse heshtjen shumëvjeçare të institucioneve shqiptare. Për dekada me radhë, Akademia e Shkencave, politika dhe institucionet kulturore shqiptare nuk kanë ditur ose nuk kanë guxuar të ndërtojnë një platformë serioze ndërkombëtare kërkimi për historinë e shqiptarëve. Shpesh, temat e origjinës janë lënë në duart e folklorit patriotik ose janë trajtuar me drojë, ndërsa qarqe të ndryshme akademike jashtë Shqipërisë kanë prodhuar narrativa që minimizonin ose relativizonin praninë historike shqiptare në Ballkan.
Në shumë raste, Historia e shqiptarëve është sulmuar jo vetëm me teori politike, por edhe me projekte ideologjike që kanë synuar t’i paraqesin shqiptarët si popull pa rrënjë të thella historike. Në këtë kuptim, shkenca moderne, sidomos ADN-ja e lashtë, po flet aty ku politika ka heshtur dhe aty ku akademia shpesh është treguar e vakët.
ADN-ja nuk flet me emocione, nuk njeh propagandë, nuk ndërton mite. Ajo lexon gjurmën biologjike që popujt lënë mbi territorin ku jetojnë.
Dhe kjo gjurmë, në rastin shqiptar, del e fortë, e qëndrueshme dhe e thellë.
Në këtë debat përfshihen edhe teori të guximshme që kërkojnë të rishohin gjeografinë e qytetërimeve të lashta, përfshirë pretendime se Troja homerike lidhet me hapësira të Ballkanit Perëndimor, madje edhe me Lezhën e sotme. Këto hipoteza mbeten jashtë konsensusit kryesor akademik dhe kërkojnë prova shumë më të gjera arkeologjike e dokumentare për t’u pranuar ndërkombëtarisht. Por vetë fakti që po lindin teori të tilla tregon se historia e Ballkanit është ende larg të qenit e mbyllur dhe se shumë çështje kërkojnë rilexim të thelluar.
Nga kalatë ciklopike, tumat ilire, qytetet antike, rrugët e lashta tregtare, deri te gjurmët gjuhësore dhe ADN-ja, Ballkani është i mbushur me dëshmi të një qytetërimi të hershëm që nuk mund të trajtohet më si periferi historike dhe shqiptarët janë pjesë qendrore e këtij kontinuiteti.
Historia e shqiptarëve ka qenë shpesh e debatueshme jo sepse ka munguar ekzistenca e tyre historike, por sepse burimet janë fragmentarizuar, janë zhdukur, janë deformuar nga pushtimet, nga administratat e huaja dhe nga interesat politike të epokave të ndryshme. Gjuha shqipe, një nga degët më të vjetra të familjes indo-evropiane, ka mbijetuar për shekuj nën trysni të jashtëzakonshme historike, pa pasur mbështetjen institucionale që kanë pasur gjuhët e tjera evropiane.
Megjithatë, duhet vlersuar një pretendim që nuk mbështetet nga gjuhësia moderne, mbasi ka prova shkencore që shqipja është “nëna e të gjitha gjuhëve indo-evropiane”. Gjuhëtarët e konsiderojnë shqipen një degë më vete, shumë të lashtë dhe me rëndësi të jashtëzakonshme për studimin e proto-indo-evropianishtes, si burimin unik të të gjitha gjuhëve të tjera indo-evropiane.
Forca e identitetit shqiptar nuk ka nevojë për ekzagjerime. Ajo që po del nga kërkimet moderne është tashmë mjaft madhështore. Shqiptarët janë një popull me rrënjë të thella në Ballkan, bartës të një vazhdimësie të rrallë historike, gjuhësore dhe biologjike që i ka mbijetuar shekujve.
Dhe ndoshta kjo është fitorja më e madhe e së vërtetës, jo të shpikë mite, por të rikthejë dinjitetin e kujtesës historike aty ku për shumë kohë është tentuar të mbillet harresa.
Shqiptarët dhe vazhdimësia ballkanike janë sot një nga temat më të rëndësishme të debatit historik, gjuhësor dhe antropologjik në Europën Juglindore. Për shumë kohë, historia e shqiptarëve është parë përmes mjegullës së interpretimeve politike, paragjykimeve akademike dhe heshtjes institucionale, por zhvillimet e fundit në fushën e ADN-së së lashtë, arkeologjisë dhe studimeve ndërdisiplinore po rikthejnë në qendër të vëmendjes pyetjen themelore:
-kush janë shqiptarët në raport me popullsitë aktuale të Ballkanit?
Studime të thelluara mbi historinë e popullsisë shqiptare tregojnë një lidhje të fortë me popullsitë e lashta të gadishullit ilir dhe me substratin paleo-ballkanik që ka ekzistuar në këto troje që prej Epokës së Bronzit dhe Epokës së Hekurit dhe më heret. Analizat moderne të ADN-së, të publikuara në platforma prestigjioze ndërkombëtare si Nature Human Behaviour, kanë nxjerrë në pah një vazhdimësi të rëndësishme biologjike të shqiptarëve me popullsitë para-mesjetare të Ballkanit. Kjo është një dëshmi e fortë, se shqiptarët nuk janë një popullsi e ardhur vonë, por bartës të një trashëgimie të hershme dhe të rrënjosur në këtë hapësirë.
Në këtë kuadër, shumë autorë dhe studiues shqiptarë kanë kërkuar ta lexojnë historinë tonë në një vijë vazhdimësie pellazgo-ilire, duke argumentuar se kultura, gjuha dhe memoria historike shqiptare mbartin elemente shumë të hershme të qytetërimeve parahelenike dhe ilire. Këto qasje kanë ushqyer një traditë të tërë studimesh alternative që synojnë të rikthejnë shqiptarët në qendër të historisë së lashtë të Ballkanit.
Megjithatë, është e rëndësishme të bëhet dallimi mes asaj që mbështetet nga konsensusi shkencor dhe asaj që mbetet hipotezë interpretative. Lidhja iliro-shqiptare mbështetet sot nga shumë gjuhëtarë, historianë dhe antropologë si hipoteza më e pranueshme për origjinën e shqiptarëve. Ndërsa lidhja e drejtpërdrejtë me pellazgët është pothujse e vërtetuar plotsisht, por duhet konsoliduar me akademit ndërkombëtare.
Po kështu, pretendimi se Troja ndodhet në Lezhën e sotme është një teori alternative që duhet të pranohet nga arkeologjia kryesore botërore, e cila e identifikon Trojën me sitin arkeologjik të Hisarlikut në Turqinë veriperëndimore. Kjo nuk e ndalon diskutimin apo kërkimin, por kërkon që çdo përfundim të mbështetet mbi prova të verifikueshme arkeologjike, historike dhe filologjike.
Në të njëjtën mënyrë, pohimi se Iliada është shkruar tërësisht në gegnisht duhet të mbështetet nga gjuhësia dhe filologjia moderne. Vepra homerike është shkruar në gegnishten e lashtë dhe të sotme homerike, direkt mba suftës së Trojës.
Shumë studiues shqiptarë kanë vënë re ngjashmëri interesante mes fjalëve, strukturave fonetike apo elementeve kulturore të botës homerike dhe trashëgimisë shqiptare, duke argumentuar se Ballkani i lashtë ka pasur një ndërthurje të thellë dialektesh.
Këto krahasime duhet të jenë të vlefshme për debat shkencor, mjaftojnë për të provuar se tekstet homerike janë shkruar në shqip.
Ajo që mbetet jashtë çdo dyshimi është se shqiptarët përfaqësojnë një nga vazhdimësitë më të rëndësishme historike në Ballkan. Gjuha shqipe, një degë më vete e familjes indo-evropiane, mbijetoi përmes pushtimeve, ndalimeve dhe përpjekjeve për asimilim. Kultura shqiptare ruajti elemente arkaike të së drejtës zakonore, të organizimit fisnor, të mitologjisë dhe të kujtesës historike që dëshmojnë një lashtësi të jashtëzakonshme.
Nga kalatë ilire te tumat funerare, nga toponimia e lashtë te ADN-ja moderne, gjithnjë e më shumë po krijohet tabloja e një populli që nuk është një episod i vonë në historinë e Ballkanit, por një vijimësi e thellë e tij.
Dhe ndoshta kjo është më e rëndësishmja, jo të ndërtohen mite të pakontrolluara, por të kuptohet se shqiptarët janë pjesë organike e historisë më të hershme të këtij gadishulli, një popull që ka mbijetuar, ka ruajtur gjuhën dhe kujtesën e tij dhe që sot po rikthehet në vëmendjen e shkencës botërore jo përmes propagandës, por përmes provës.
Pse ky studim është kaq i rëndësishëm?
Sepse për herë të parë në mënyrë kaq të drejtpërdrejtë, shkenca moderne po hyn në një nga debatet më të mëdha historike të Ballkanit, çështjen e vazhdimësisë së shqiptarëve në këtë hapësirë. Dhe këtë nuk po e bën më përmes interpretimeve politike, interesave ideologjike apo narrativave nacionaliste, por përmes analizës së ADN-së së lashtë, arkeologjisë, antropologjisë dhe krahasimeve masive të të dhënave historike e biologjike.
Kjo është arsyeja pse studime të publikuara në platforma prestigjioze si Nature Human Behaviour kanë tronditur shumë nga interpretimet tradicionale mbi historinë e Ballkanit. Sepse ADN-ja nuk negocion me propagandën. Ajo nuk njeh censurë ideologjike, nuk i bindet interesave shtetërore dhe nuk ndërtohet mbi mite politike. ADN-ja lexon gjurmën biologjike që popullsitë kanë lënë në territorin ku kanë jetuar.
Në këtë kuptim, shumë autorë shqiptarë, përfshirë edhe mua në librat si “Troja fliste shqip”, Aleksandri i Madh dhe “Gjuha shqipe gjuhë kozmike” si dhe “Dardanët në shkëlqimin yjor të famës”, e kanë parë historinë shqiptare si një vijimësi të lashtë pellazgo-ilire, të mbështetur mbi dokumente historike, krahasime gjuhësore dhe interpretime alternative të burimeve antike. Këto qasje synojnë të sfidojnë narrativat tradicionale që i kanë paraqitur shqiptarët si popull të ardhur vonë në Ballkan.
Megjithatë, është e rëndësishme të ruhet dallimi mes asaj që mbështetet fort nga konsensusi shkencor dhe asaj që mbetet interpretim alternativ. ADN-ja e lashtë po forcon ndjeshëm tezën e vazhdimësisë së shqiptarëve si popullsi e hershme e Ballkanit, dhe provon drejtpërdrejt pretendime specifike se “Troja fliste shqip” apo që gjithë Ballkani ishte etnikisht shqiptar në kuptimin modern. Këto hipoteza, që unë publikoj, kërkojnë ende prova të gjera arkeologjike, filologjike dhe historike për t’u pranuar nga akademit ndërkombëtare.
Por ajo që ndryshon rrënjësisht me hyrjen e ADN-së në historiografi është se shumë interpretime të vjetra politike po humbasin terren. Për dekada të tëra, sidomos gjatë shekujve XIX dhe XX, historia e Ballkanit u shkrua shpesh nga këndvështrime nacionaliste që synonin të krijonin identitete shtetërore dhe legjitimitete territoriale. Në këtë proces, shqiptarët u paraqitën herë si popull pa vazhdimësi historike, herë si element i vonë, herë si komunitet periferik.
Sot, shkenca po e komplikon seriozisht këtë narrativë.
Sepse analizat nuk mbështeten më në mostra të vogla apo në interpretime të izoluara, por në databaza masive gjenetike, në mijëra mostra ADN-je të lashtë dhe moderne, në analiza krahasuese që përfshijnë gjithë hapësirën euroaziatike. Dhe në këtë tablo, shqiptarët dalin si një nga popullsitë me vazhdimësinë më të fortë lokale në Ballkan.
Për shqiptarin, identiteti historik nuk lidhet vetëm me gjuhën, por edhe me vijimësinë gjenetike, arkeologjike, kulturore dhe territoriale. Nga tumat ilire te kalatë ciklopike, nga toponimia e lashtë te zakonet, nga ADN-ja te mbijetesa e gjuhës shqipe si një degë më vete e familjes indo-evropiane, krijohet tabloja e një populli me rrënjë të thella në këtë hapësirë.
Është e vërtetë që pas shekujve VI–VII pas Krishtit ndodhën migrime të mëdha sllave drejt Ballkanit, të dokumentuara gjerësisht nga historia dhe arkeologjia. Studimet moderne tregojnë gjithashtu se në shumë rajone të Ballkanit ekzistoi një vazhdimësi e konsiderueshme e popullsive vendëse para-sllave. Pikërisht këtu shqiptarët paraqiten si një nga bartësit më të rëndësishëm të këtij kontinuiteti të lashtë ballkanik.
Duhet gjithashtu saktësuar se emri “Iliri” ose “Illyricum” është përdorur në periudha të ndryshme nga administrata romake dhe bizantine për ballkanin e sotëm, kjo do të thotë se gjithë Ballkani ishte homogjen etnikisht ilir apo shqiptar në kuptimin modern të kombit. Historia e Ballkanit, mbas shekullit te gjashtë, ka qenë shumë më komplekse, me përzierje popullsish, kulturash dhe ndikimesh të shumta.
Megjithatë, thelbi mbetet i fuqishëm: shqiptarët nuk janë një rastësi historike.
Dhe pikërisht këtu qëndron rëndësia e madhe e këtyre studimeve. Ato nuk janë flamur propagande, por prova që ndihmojnë të kuptohet më mirë origjina, vazhdimësia dhe lëvizjet historike të popullsive. ADN-ja nuk mat moralin, kulturën apo dinjitetin e një kombi. Ajo ndihmon të rindërtohet historia biologjike e njerëzve dhe marrëdhënia e tyre me territorin.
Po kështu, arkeologjia nuk është retorikë patriotike. Ajo është memoria materiale e qytetërimeve. Çdo kala ilire, çdo qytet antik, çdo varr monumental, çdo mbishkrim apo objekt i zbuluar në Ballkan dëshmon se kjo hapësirë ka qenë qendër e qytetërimeve të hershme shumë përpara formimeve moderne shtetërore.
Sa i përket pretendimit se Troja ndodhej në Lezhën e sotme, kjo kërkon një përfundim i pranuar nga arkeologjia kryesore botërore. Por vetë fakti që lindin dhe debatohen teori të tilla tregon se historia e Ballkanit nuk është mbyllur ende dhe se shumë pyetje kërkojnë rilexim të guximshëm dhe të thelluar.
Dhe ndoshta kjo është pika më e rëndësishme:
shqiptarët nuk kanë nevojë të shpikin lashtësi artificiale për të dëshmuar rëndësinë e tyre historike. Vetë vazhdimësia e tyre gjuhësore, kulturore dhe biologjike në Ballkan është një nga faktet më mbresëlënëse që po del sot nga kërkimi shkencor ndërkombëtar.
