Shkruan Ermira Kondo, gazetare investigative e pavarur, mbrojtëse e të drejtave të njeriut.
Për disa ditë, Shqipëria ka hyrë në një moment të rrallë politik.
Ajo që kishte filluar rreth Nartës, Zvërnecit, bregdetit, një projekti investimi të kontestuar dhe një zone të mbrojtur të kërcënuar, nuk mund të reduktohet më në një protestë mjedisore.
Ky do të ishte një lexim sipërfaqësor, i përshtatshëm, pothuajse i rremë.
Narta nuk është vetëm një lagunë. Zvërneci nuk është vetëm një territor.
Këto vende janë bërë pasqyra e një sëmundjeje të thellë kombëtare.
Ato përqendrohen në çështjen e tokës, sovranitetit, kujtesës, drejtësisë, mërgimit, korrupsionit, parave të errëta, sigurisë kombëtare dhe dinjitetit qytetar.
Pyetja e vërtetë nuk është vetëm, pse protestojnë shqiptarët kundër tyre?
Pyetja e vërtetë është se çfarë mund t’i ndodhë Shqipërisë pas kryengritjeve?
Sepse çdo revoltë, sado e ligjshme, sado e guximshme, sado e zhvilluar nga një i ri i zgjuar, herët a vonë e arrin këtë kufi.
Një demonstratë mund të përmbysë një frikë.
Ajo mund të thyejë një heshtje.
Ajo mund të demaskojë një pushtet. Por kjo nuk rindërton automatikisht një shtet.
Vetëm nuk zëvendëson një mentalitet të shkatërruar nga diktatura, pastaj të ricikluar nga tranzicioni, klientelizmi, paratë e pista dhe pushteti personal.
Pikërisht këtu, Shqipëria duhet ta shohë historinë e saj në fytyrë.
Nga diktatura në tranzicionin e konfiskuar.
Shqipëria nuk vjen nga një histori e zakonshme.
Diktatura komuniste nuk shtypi vetëm trupat.
Ajo punoi me ndërgjegjet.
Ka shkatërruar besimin midis qytetarëve, ka mbjellë frikë në familje, e ka shndërruar fjalën në rrezik, iniciativën në dyshim, lirinë në kërcënim.
Kur diktatura ra zyrtarisht, në vitin 1990, shumë veta besonin se liria do të lindte natyrshëm nga rënia e regjimit.
Rinia e kohës, brezi ynë – prindërit e kësaj të reje të tanishme, donin të merrnin pjesë në një revolucion demokratik. Ajo ka hapur derën drejt Evropës, drejt drejtësisë, drejt dinjitetit, drejt së vërtetës.
Por tranzicioni shqiptar u konfiskua mirë, duke ndjekur një skemë të organizuar mirë para revolucionit të vitit 1990.
Strukturat e thella të sistemit të vjetër nuk janë zhdukur.
Ato kanë ndryshuar gjuhën, kostumet, sloganet, ndonjëherë edhe partitë, por kanë ruajtur reflekset e tyre të kontrollit, frikësimit, rrjeteve, besnikërisë personale, shpërfilljes së ligjit, instrumentalizimit të varfërisë, manipulimit të të rinjve, varësisë ekonomike dhe politike.
Diktatura e dukshme është zëvendësuar nga një neo-diktaturë më e vështirë për t’u emërtuar, ajo e parave, kapjes së shtetit, trafikut të drogës, oligarkisë, propagandës, medias vendase, institucioneve të brishta dhe një drejtësie që i është nënshtruar forcës për një kohë shumë të gjatë.
Kjo është arsyeja pse do të ishte shumë e thjeshtë të thuash se problemi shqiptar quhet vetëm Edi Rama.
Gjithashtu do të ishte e pamjaftueshme të thuash se emri i tij është vetëm Sali Berishë.
Emrat kanë rëndësi, përgjegjësitë personale ekzistojnë, ato duhet të përcaktohen. Por pas këtyre emrave, ekziston një sistem që e ndërtoi atë ose që është ngarkuar me ruajtjen e vazhdimësisë së diktaturës së kamufluar.
Dhe pas sistemit, ekziston një mentalitet politik i ndërtuar mbi pandëshkueshmërinë që rrjedhimisht vret shpresën dhe e ekspozon popullsinë ndaj një prekshmërie të përhershme shumë/poli-duke inkurajuar eksodin e saj “vullnetar”.
Kur pushteti pyet: “Ku jeni?”
Në fjalimin e tij të fundit, Edi Rama u përpoq ta kthente çështjen kundër protestuesve.
Ai i pyeti ata, në thelb: “Ku jeni?” Ku ishin këta ambientalistë, këta patriotë, këta qytetarë të zgjuar papritur?
Kjo pyetje meriton një përgjigje. Jo një përgjigje abstrakte, por një përgjigje politike, historike dhe personale.
Ne ishim atje.
Ne kemi qenë atje në diasporë, për dekada, duke e mbajtur Shqipërinë në kujtesën tonë, në gjuhën tonë, në dhimbjen tonë dhe në shpresën tonë.
Ne ishim atje kur familjet tona u larguan nga vendi, jo nga rehatia, por nga nevoja.
Ne ishim atje kur mërgimi u bë e vetmja mundësi për të mbijetuar një tranzicion të konfiskuar.
Unë vetë drejtoj një OJQ të diasporës, u ktheva në Shqipëri në vitin 2020.
U ktheva me qëllimin për të marrë pjesë në jetën demokratike, për të kandiduar në zgjedhje, për të kontribuar në një alternativë politike dhe qytetare.
Nuk u ktheva me armë.
Nuk u ktheva me para të pista.
Nuk u ktheva me një klan.
U ktheva me ide, trakte, një fjalë politike dhe të drejtën legjitime për të marrë pjesë në jetën publike të vendit tim.
Por çfarë ndodhi?
Na u ndërpre.
Na u pengua të deklaroheshim, edhe pse ishim kthyer më shumë se gjashtë muaj më parë.
Na ndaluan në stacionin e policisë.
Na lanë pa transport.
Na kanë diskriminuar në media. Na ngacmuan.
Na kërcënuan.
Na caktuan si rrezik, ndërsa ne thjesht po shpërndanim trakte.
Pse?
Sepse donim të ushtronim një të drejtë elementare demokratike.
Pra, po, për pyetjen “Ku ishit?”, përgjigjja është e thjeshtë se ne ishim atje, por ju (së bashku kasta politike) nuk donit të na shihnit. Ne ishim atje, por ju i mbyllët të gjitha dyert e demokracisë.
Ne ishim atje, por ju e shndërruat demokracinë në pronë private.
Ne ishim atje, por ju e rezervuat politikën për klanet, klientët, rrjetet, trashëgimtarët e sistemit dhe shërbëtorët e parave të errëta.
Është shumë e lehtë të akuzosh qytetarët se janë vonuar kur, për vite me radhë, zërat e pavarur janë penguar të hyjnë në hapësirën publike.
Është shumë e lehtë të pyesësh se ku ishin njerëzit kur institucionet, media, partitë dhe rrjetet e ndikimit punuan për t’i bërë ata të padukshëm.
Pyetja e vërtetë nuk është se ku ishin qytetarët?
Pyetja e vërtetë është se ku ishte shteti kur qytetarët donin të merrnin pjesë me besnikëri dhe bllokoheshin?
Ku ishte drejtësia kur frika sundonte familjet?
Ku ishin institucionet kur të rinjtë u detyruan të mërgonin?
Ku ishte media kur zërat e pavarur u margjinalizuan?
Ku ishte demokracia kur ata që donin të merrnin pjesë paqësisht u frikësuan, u ndaluan, u poshtëruan ose u penguan?
Kjo përgjigje është thelbësore, sepse zbulon zemrën e sistemit, kështu që pushteti fajëson njerëzit për heshtjen e tyre pasi ka rregulluar kushtet e kësaj heshtjeje.
Sloganet e një populli të pashpëtuar.
Ju duhet të dëgjoni edhe sloganet e kësaj proteste.
Nuk mjafton të shikoni imazhet, turmat, flamujt, pankartat.
Ju duhet të dëgjoni gjuhën që del nga rruga.
Në këto slogane, ne dëgjojmë diçka shumë më të thellë sesa kundërshtimi ndaj një projekti investimi.
Ne dëgjojmë një popull të shënuar.
Ne e kuptojmë një popull që nuk është shpëtuar vërtet.
Dëgjojmë jehonat e Luftës së Madhe, Luftës së Dytë Botërore, diktaturës, rënies së diktaturës, këngë patriotike, britma çlirimi, fjalë kundër pushtimit të brendshëm, kundër tradhtisë, kundër konfiskimit të vendit.
Këto slogane nuk janë vetëm fjalë proteste. Ato janë gjurmët e një kujtese të plagosur.
Ato tregojnë se Shqipëria ka ndryshuar fjalorin e saj politik, por se ende nuk është shëruar nga historia e saj.
Diktatura ka rënë zyrtarisht, por frika, poshtërimi, nënshtrimi, heshtja, mërgimi i detyruar, mosbesimi ndaj shtetit dhe dhuna simbolike kanë vazhduar të transmetohen nga një brez në tjetrin.
Populli shqiptar ende mban në trupin e tij kolektiv gjurmët e skllavërisë politike, shfarosjes, gjenocidit, dhunës shtetërore, zhvendosjes së detyruar, varfërisë së organizuar, shpronësimit dhe grabitjes së tokës.
Rinia e sotme nuk është thjesht një e re e “zemëruar”.
Ajo është trashëgimtare e një akumulimi historik.
Ajo mbart, brez pas brezi, lodhjen e prindërve të saj, frikën e gjyshërve të saj, mërgimin e familjeve të saj, poshtërimin e fshatrave të saj, varfërimin e territoreve të saj, shpronësimin e brigjeve të saj dhe shkatërrimin e ëndrrave të saj.
E megjithatë, pavarësisht të gjithave këtyre, kjo e re thotë ndalo.
Ajo thotë ndalo edhe pse nuk ka marrë një vend të lirë, të drejtë dhe të zhvilluar.
Ajo thotë ndalo kur ka marrë një vend të brishtë, të pushtuar, të zbrazur nga emigracioni, të dëmtuar nga klientelizmi, paratë e errëta, trafiku i drogës dhe mungesa e perspektivës.
Është një e re që, sipas treguesve ndërkombëtarë, jeton në një situatë brishtësie të madhe sociale saqë shumë të rinj shqiptarë e gjejnë veten pa punë, pa arsim të qëndrueshëm, pa një horizont të qartë, ndonjëherë me shkollim të ndërprerë ose të pamjaftueshëm.
Edhe kur janë të arsimuar, shumë nuk e gjejnë vendin e tyre në vend. Edhe kur duan të qëndrojnë, sistemi i shtyn të largohen.
Por pavarësisht gjithçkaje, kjo e re ngrihet.
Është zhvilluar në një gjendje shkaku, diçka që brezat e mëparshëm nuk e kishin me të njëjtën forcë, aftësinë për ta parë, për ta filmuar, për ta krahasuar, për ta ndarë, për ta denoncuar.
Ajo është rinia e epokës dixhitale.
Ajo sheh atë që pushteti do të donte ta fshihte.
Ajo dëgjon atë që media vendase hesht.
Ajo lidh zemërimin lokal me një vetëdije kombëtare.
Kjo është arsyeja pse sloganet e vitit 2026 nuk janë thjesht britma rruge. Ato janë arkivat e gjalla të një populli që rënia zyrtare e diktaturës nuk e solli kurrë plotësisht.
Kur kjo rini bërtet për një Shqipëri të re, nuk po bën thirrje vetëm për një qeveri tjetër.
Ajo pretendon një çlirim historik.
Ajo dëshiron një Shqipëri të zhvilluar, dinjitoze, të lirë dhe evropiane, jo vetëm në fjalime, por edhe në realitetin e jetës së përditshme.
Kjo rini përbëhet nga fëmijë të lindur nga brezi i vitit 1990, ai që ishte përpjekur të rrëzonte murin e diktaturës.
Prindërit ishin përpjekur të hapnin derën e lirisë në mënyrë që fëmijët të zbulonin se kjo derë është mbyllur me mjete të tjera si para, mërgim, korrupsion, trafik droge, propagandë, varësi ekonomike dhe konfiskim shtetëror.
Prandaj zemërimi i tyre është legjitim.
Jo sepse ajo do të ishte perfekte.
Jo sepse ajo do të ishte gjithmonë e organizuar.
Jo sepse ajo do t’i kishte tashmë të gjitha përgjigjet.
Por sepse lind nga një e vërtetë e thellë e një populli që nuk mund / dhe nuk dëshiron të jetojë pafundësisht në një liri fasade ndërsa e ardhmja e tyre është shitur, rinia e tyre është në mërgim dhe kujtesa e tyre është poshtëruar.
Prandaj, sloganet e kësaj proteste thonë një gjë thelbësore se Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për zhvillim. Ajo ka nevojë për lirim.
Sazani, ky është një ishull strategjik që nuk mund të dorëzohet në heshtje.
Në këtë revoltë, nuk duhet të flasim vetëm për Nartën, Zvërnecin apo zonat e mbrojtura.
Çështja e ishullit të Sazanit, pas shkatërrimit të portit detar të Dyrrahumit, porti strategjik i dy botëve të lindjes dhe perëndimit shumë përpara rrugës ndërkombëtare Egnatia, duhet gjithashtu të shtrohet qartë. Sepse Sazani nuk është një ishull i zakonshëm.
Sazani nuk është vetëm një destinacion turistik.
Sazani nuk është një truall i zbrazët që mund të transformohet sipas interesave të një investitori ose sipas ambicieve të kësaj kaste politike mafioze në Shqipëri.
Sazani është një ishull strategjik.
Ndodhet në një pikë kritike të Detit Adriatik dhe Detit Jon. Ai prek sigurinë e Shqipërisë, sigurinë e Ballkanit, sigurinë e Asamblesë Parlamentare të NATO-s dhe ekuilibrin gjeopolitik të një rajoni ku fuqitë vazhdimisht ngrihen, ripozicionohen dhe kërkojnë pika ndikimi.
Kina vëzhgon Ballkanin. Rusia nuk ka pushuar kurrë së ëndërruari për pika strategjike në këtë rajon. Dhe në këtë kontekst, si mund të flasim për Sazanin vetëm si një vendpushim luksoz në të ardhmen?
Kur Gadishulli i Karaburunit mbetet një zonë e ndjeshme, kur dihet historia ushtarake e Sazanit, kur Shqipëria është anëtare e NATO-s, si mund të anashkalohet në heshtje transformimi i mundshëm i një ishulli kaq strategjik?
Pyetja duhet bërë pa frikë, kujt duam t’ia japim Sazanin?
Dhe mbi të gjitha, çfarë po i fshehim popullit shqiptar për Sazanin?
Është një deja vu klasike si me shkatërrimin e portit të Dyrrahumit.
Sipas raportimeve të medias, projekti i paraqitur nga Ivanka Trump dhe Jared Kushner përfshin ishullin e Sazanit dhe zona të tjera të bregdetit shqiptar. Por kjo nuk mjafton për të vendosur transparencë. Populli shqiptar nuk mund të informohet vetëm nga fragmente, nga njoftime mediatike, nga deklarata politike apo nga imazhe promovuese. Ai ka qasje në kontrata, angazhime, studime ndikimi, garanci sigurie dhe konsultime institucionale.
Populli shqiptar ka të drejtë të dijë.
Ai ka të drejtë të dijë nëse Ishulli i Sazanit do të mbetet një hapësirë sovraniteti kombëtar, sigurie strategjike dhe trashëgimie publike, apo nëse do të bëhet një pronë de facto e dorëzuar interesave private.
Ai ka të drejtë të dijë se çfarë kontratash janë nënshkruar, çfarë garancish janë dhënë, cilat institucione janë konsultuar, çfarë roli luan NATO, çfarë roli luan Ministria e Mbrojtjes e Shqipërisë dhe çfarë pasojash mund të ketë ky transformim në sigurinë kombëtare.
Nuk mund të pretendohet se po mbrohet Shqipëria duke i shndërruar pikat e saj strategjike në mallra turistike.
Nuk mund të pretendohet se po zhvillohet vendi duke dobësuar sovranitetin e tij.
Nuk mund të pretendohet se po modernizohet Shqipëria duke i privuar njerëzit nga e drejta për të ditur se çfarë po ndodh me territorin, ishujt, brigjet dhe zonat e mbrojtura të tyre.
Turizmi është i nevojshëm. Zhvillimi është i nevojshëm. Por jo çdo zhvillim është progres. Çdo investim nuk është patriotik. Çdo projekt i huaj nuk është automatikisht i dobishëm për vendin.
Shqipëria ka shumë vende të tjera për të zhvilluar turizëm inteligjent, familjar, kulturor, ekologjik dhe të qëndrueshëm.
Turizmi që shumë të huaj (të etur për të zbuluar vendin e izoluar prej disa shekujsh), kërkojnë sot në Shqipëri nuk është vetëm ai i hoteleve të mëdha prej betoni. Ata kërkojnë bujtina, shtëpi pritjeje, shtëpi familjare, mikpritje tradicionale, mal, fshatra, kujtesë, kuzhinë, kulturë, peizazhe ende të gjalla.
Ata nuk kërkojnë domosdoshmërisht një Shqipëri të transformuar në një kopje betoni të Durrsit apo Golemit.
Durri dhe Golemi tashmë tregojnë pasojat e një zhvillimi pa vizion, pra, planifikim urban beton, kaotik, infrastrukturë të pamjaftueshme, humbje harmonie, shkatërrim të peizazhit, mungesë të një projekti të vërtetë kombëtar për përmirësimin e territorit.
Çfarë lloj turizmi synojmë të ndërtojmë nëse e përsërisim të njëjtin model kudo?
Çfarë lloj turizmi mund të mbrohet nëse shkatërrohet ajo që e bën Shqipërinë unike?
Çfarë zhvillimi mund të premtohet nëse nuk kemi një zyrë të vërtetë kombëtare të planifikimit urban, një strategji të qartë territoriale, një harmoni midis trashëgimisë, natyrës, sigurisë, ekonomisë lokale dhe interesit publik?
Prandaj, Sazan ngre një pyetje më serioze sesa ajo e turizmit. Ajo ngre pyetjen e së vërtetës.
Nëse Ishulli i Sazanit është strategjik, pse debati publik mbetet kaq i ulët?
Nëse ka të bëjë me sigurinë e NATO-s, pse populli shqiptar nuk është i informuar qartë?
Nëse i përket historisë ushtarake, detare dhe sovrane të Shqipërisë, pse paraqitet thjesht si një mundësi turistike?
Nëse është kaq e rëndësishme për të ardhmen e vendit, pse duket se gjithçka vendoset pa popullin?
Heshtja rreth Sazanit është e rrezikshme.
Sepse një vend që humbet pikat e tij strategjike në emër të turizmit rrezikon të humbasë më shumë se një territor. Ai rrezikon të humbasë sovranitetin, kujtesën dhe aftësinë e tij për të mbrojtur veten.
Shqipëria nuk ka nevojë të shesë shpirtin e saj për të tërhequr vizitorë. Ajo ka nevojë për një zhvillim dinjitoz, të ekuilibruar, transparent, të rrënjosur kulturor dhe të pajtueshëm me sigurinë e saj kombëtare.
Sazani nuk duhet të bëhet simbol i një vendi që është shpronësuar në heshtje.
Sazani duhet të bëhet simbol i një çështjeje kombëtare:
a u përket ende Shqipëria shqiptarëve, apo po bëhet gradualisht një territor i hapur ndaj interesave private, llogaritjeve gjeopolitike dhe marrëveshjeve të errëta?
Rinia e vitit 2026 dhe kujtesa e vitit 1990.
Rinia që del në rrugë sot nuk është ajo e vitit 1990.
Ajo i përket një epoke tjetër.
Ajo lindi me internetin, me mediat sociale, me imazhin, me qarkullimin e menjëhershëm të informacionit.
Ajo mund të filmojë, publikojë, sfidojë, krahasojë, denoncojë.
Ajo sheh botën.
Ajo sheh Evropën, SHBA-në dhe kudo.
Ajo sheh edhe padrejtësinë e vendit të saj.
Kjo rini nganjëherë është e çorganizuar. Por kjo çorganizim nuk është dobësi morale. Është simptoma e një vendi ku strukturat qytetare janë mbytur, ku partitë kanë konfiskuar hapësirën publike, ku qytetarët kanë mësuar të mbijetojnë në vend që të ndërtojnë.
Rinia e vitit 2026 i kujton brezit të vitit 1990 ëndrrat e veta, por edhe paralajmërimin e vet historik.
Jo një dështim moral, kështu që brezi i vitit 1990 donte liri. Por ajo është përdorur, është ndarë, është shteruar, është manipuluar nga trashëgimtarët e sistemit.
Perëndimi ka përjetuar një tranzicion, kështu që populli ka përjetuar një konfiskim.
Është kjo paralele që duhet të na alarmojë sot.
Nëse kryengritja aktuale nuk prodhon një vetëdije më të thellë politike, ajo rrezikon të vuajë të njëjtin fat duke u bërë një energji popullore e shfrytëzuar nga forca të tjera, më të organizuara, më të pasura, më cinike, më me përvojë në manipulimin e pushtetit.
A mund të bëhet Shqipëria Hungaria?
Krahasimi me Hungarinë është i dobishëm, por duhet të jetë i kujdesshëm.
Hungaria ka përjetuar një zhvendosje autoritare brenda Bashkimit Evropian, nën Viktor Orbán, me një përqendrim pushteti, dominim të hapësirës mediatike, politizim të institucioneve dhe retorikë nacionaliste të përdorur për të ruajtur kontrollin.
Por Hungaria mbetet një shtet anëtar i Bashkimit Evropian. Ajo ka institucione më të vjetra, një administratë më të strukturuar, një kornizë të brendshme evropiane, kundër-pushtete të mbetura dhe një shoqëri civile që, pavarësisht presioneve, ka ruajtur disa instrumente rezistence.
Shqipëria është në një situatë të ndryshme.
Nuk është ende anëtare e Bashkimit Evropian.
Sundimi i ligjit i saj mbetet më i brishtë. Ekonomia e saj është prekur më thellë nga mërgimi informal, masiv, klientelizmi dhe rrjetet kriminale.
Problemi shqiptar nuk është vetëm autoritarizmi i një njeriu në pushtet. Është transformimi progresiv i shtetit në një hapësirë transaksioni midis politikës, parave, territorit, medias, drejtësisë dhe rrjeteve të ndikimit dhe mafies.
Prandaj, Shqipëria nuk mund të bëhet thjesht “Hungaria e Ballkanit”.
Rreziku shqiptar është më kompleks, kështu që nuk është vetëm joliberalizëm institucional, por një kombinim i autoritarizmit politik, ekonomisë së errët, mërgimit demografik, dobësisë institucionale, korrupsionit sistemik dhe kujtesës së pashëruar diktatoriale.
Por krahasimi me Hungarinë ngre një pyetje të mirë: a mund ta shndërrojë një shoqëri një protestë në një ndryshim regjimi demokratik?
Përgjigja është po, por vetëm në kushte të caktuara.
Një revoltë nuk është e mjaftueshme, ju nevojitet një arkitekturë daljeje.
Zemërimi është i nevojshëm.
Pa zemërim, një popull i poshtëruar mësohet me poshtërimin.
Pa revoltë, frika bëhet kulturë.
Pa mobilizim, pushteti beson se gjithçka mund të shitet, pra tokat, brigjet, institucionet, ndërgjegjet, e ardhmja e fëmijëve.
Por vetëm zemërimi nuk është i mjaftueshëm.
Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për një ndryshim qeverie. Ajo ka nevojë për një ndryshim sistemi. Dhe një sistem nuk çmontohet me slogane. Ai çmontohet me një strategji.
Kërkesa e parë është të mos e teprojmë me personalizimin e luftës.
Rama dhe Berisha përfaqësojnë dy pole kryesore të tranzicionit shqiptar, por sistemi nuk kufizohet vetëm tek ata.
Rreth tyre ka rrjete ekonomike, administrative, mediatike, gjyqësore, policore, lokale, ndërkombëtare. Prandaj është e nevojshme të kalohet nga një denoncim i individëve në një hartëzim të sistemit.
Kërkesa e dytë është të ndërtohet një alternativë etike dhe kompetente. Një popull mund të përmbysë një pushtet, por nëse nuk ka integritet, njerëz të përgatitur, të pavarur dhe të aftë për të drejtuar shtetin, boshllëku do të mbushet nga rrjetet e vjetra. Kjo është ajo që ndodhi pas vitit 1990 kur dëshira për liri ekzistonte, por arkitektura demokratike ishte e dobët dhe metodat e vjetra mbijetuan.
Kushti i tretë është transformimi i të rinjve në një subjekt politik, jo në një masë emocionale.
Rinia nuk duhet të përdoret si një dekorim moral nga partitë e vjetra.
Ajo duhet të bëhet një forcë kontrolli, propozimi, mbikëqyrjeje, organizimi. Ajo duhet të refuzojë të jetë mishi i freskët i një konfiskimi të ri.
Kushti i katërt është vendosja e luftës kundër trafikut të drogës dhe pastrimit të parave në qendër të rindërtimit kombëtar.
Pa këtë, çdo reformë do të mbetet sipërfaqësore.
Një demokraci nuk ndërtohet mbi një ekonomi kriminale.
Ne nuk ndërtojmë një shtet ligjor kur territoret, portet, brigjet, lejet, tregjet publike dhe media bëhen instrumente të pasurimit të errët.
Kushti i pestë është përfshirja e diasporës në të kundërt.
Klasa politike shqiptare shpesh flet për diasporën si një pasuri kombëtare, por shumë shpesh e ka reduktuar atë në një burim parash, votash, folklori ose legjitimiteti.
Por diaspora është gjithashtu një kujtesë, një aftësi, një vetëdije kritike.
Ajo e njeh Evropën, institucionet e saj, normat e saj, dobësitë e saj dhe kërkesat e saj.
Mund ta ndihmojë Shqipërinë të dalë nga izolimi mendor, por vetëm nëse ajo vetë nuk bëhet peng i klaneve politike.
A është Bashkimi Evropian një zgjidhje apo një iluzion?
Pranimi i Ballkanit Perëndimor në Bashkimin Evropian mund të jetë pjesë e zgjidhjes, por nuk duhet të bëhet iluzion.
Po, integrimi evropian mund të ndihmojë në kontrollin më të mirë të flukseve kriminale, forcimin e institucioneve, vendosjen e standardeve gjyqësore, mbrojtjen e qytetarëve, përcaktimin e investimeve, monitorimin e tregjeve publike dhe kufizimin e arbitraritetit politik.
Por Bashkimi Evropian nuk do ta shpëtojë Shqipërinë në kurriz të shqiptarëve.
Evropa mund të hapë një derë.
Nuk mund të rindërtojë një vetëdije kombëtare të shkatërruar nga frika, mërgimi, gënjeshtrat dhe korrupsioni.
Ajo mund të kërkojë reforma.
Ajo vetëm nuk mund të garantojë sinqeritetin e tyre.
Ajo mund të financojë institucionet.
Nuk mund të parandalojë automatikisht kapjen e tyre nëse shoqëria mbetet pasive.
Prandaj, Shqipëria duhet të hyjë në Evropë, por mbi të gjitha duhet të hyjë në një pjekuri të re politike.
Ajo duhet të ndalojë së kërkuari një shpëtimtar të jashtëm, një udhëheqës providencial ose një mbrojtës ndërkombëtar.
Shpëtimi i vërtetë politik fillon kur një popull e kupton se nuk mjafton të ndryshosh sundimtarët, por të shfuqizosh logjikën e nënshtrimit.
Rreziku më i madh është të përsëritet dhjetori i vitit 1990.
Rreziku më i madh sot nuk është vetëm dështimi i revoltës.
Rreziku më i madh është se ajo ka sukses pa një projekt.
– Një trazirë pa qëllim mund të rikuperohet.
Zemërimi i pastrukturuar mund të devijohet.
Një i ri pa mbrojtje politike mund të manipulohet.
Një shoqëri pa kujtesë mund të përsërisë pikërisht atë që mendonte se e kishte tejkaluar.
Dhjetori i vitit 1990 duhet të lexohet, pra, jo si një nostalgji, por si një paralajmërim.
Në atë kohë, populli donte liri. Por sistemi ende kishte kornizat e tij, rrjetet e tij, arkivat e tij, reflektimet e tij, instrumentet e tij.
Sot, populli dëshiron dinjitet. Por sistemi zotëron paratë, median, institucionet, partitë, klientelën, tregjet dhe ndonjëherë edhe gjuhën e demokracisë.
Prandaj, pyetja thelbësore është se si të parandalohet një konfiskim i dytë?
Përgjigja fillon me një kërkesë për të:
Mos i lini mjetet e vjetra të flasin në emër të të rinjve.
Mos e zëvendësoni një klikim me një tjetër.
Mos e besoni se një fytyrë e re është e mjaftueshme nëse metodat mbeten të vjetra.
Nuk do ta ngatërroj ndryshimin zgjedhor me transformimin demokratik.
Cila Shqipëri pas trazirave?
Shqipëria pas kryengritjes nuk duhet të jetë vetëm një Shqipëri pa Ramën, as një Shqipëri pa Berishën.
Ajo duhet të jetë një Shqipëri pa pandëshkueshmëri.
Një Shqipëri ku territori nuk shitet pa popullin.
Një Shqipëri ku zonat e mbrojtura nuk bëhen mallra për investitorët e errët që pastrojnë para.
Një Shqipëri ku ishujt strategjikë, si Sazani, apo porti i Dyrrahut, nuk bëhen objekte transaksionesh të heshtura.
Një Shqipëri ku siguria kombëtare nuk sakrifikohet kurrë në emër të turizmit fasadë.
Një Shqipëri ku drejtësia nuk godet vetëm të dobëtit.
Një Shqipëri ku të rinjtë nuk largohen nga nevoja.
Një Shqipëri ku diaspora nuk poshtërohet, nuk folklorizohet apo instrumentalizohet.
Një Shqipëri ku media nuk shërben për të prodhuar harresë.
Një Shqipëri ku e kaluara komuniste më në fund studiohet, emërtohet, kuptohet, transmetohet.
Një Shqipëri ku lufta kundër trafikut të drogës bëhet një politikë kombëtare, evropiane dhe ekzistenciale.
Një Shqipëri ku integriteti bëhet një kusht i ushtrimit të pushtetit, jo një dekorim retorik.
Kryengritja aktuale ka prodhuar tashmë diçka të rëndësishme: ka thyer dorëzimin. Ajo tregoi se rinia nuk ka vdekur, se shoqëria nuk është plotësisht e anestezuar, se populli ende mund të thotë jo.
Por të thuash jo nuk mjafton.
Po tani duhet të formulohet.
Po sundimit të ligjit.
Po sovranitetit qytetar.
Po transparencës.
Po kujtesës.
Po mbrojtjes së territoreve strategjike.
Po integrimit të vërtetë evropian, jo si fasadë, por si disiplinë demokratike.
Po një brezi të ri, jo të manipuluar nga trashëgimtarët e sistemit të vjetër.
Po një Shqipërie të çliruar jo vetëm nga një qeveri, por edhe nga një mendësi dominimi.
Pyetja e vërtetë, sot, nuk është më vetëm, sa larg do të shkojë revolta?
Pyetja e vërtetë është se kush do të ketë guximin, inteligjencën dhe integritetin për ta kthyer këtë revoltë në rindërtim kombëtar?
Sepse Shqipërisë nuk i mungojnë vetëm protestuesit.
I mungon një projekt moral, institucional, territorial, strategjik dhe historik i aftë të parandalojë që liria, edhe një herë, t’u vidhet njerëzve në momentin që ata mendojnë se e kanë rifituar atë.
