Shkruan Zef Ndreka
“Testament i Nënë Terezës” i Ndue Dedajt është një poezi që përshkruan shpirtin e Nënë Terezës.
Nuk është thjesht një poezi për një grua të shenjtëruar nga bota, por një meditim mbi atë që mbetet prej njeriut kur gjithçka tjetër humbet, meditim mbi mëshirën.
Në testament të saj, qëndron një simbol i vogël, pothuaj i padukshëm, një pikë uji. Por kjo pikë, në universin poetik të Ndue Dedajt, bëhet më e madhe se lumenjtë, më e fuqishme se detet dhe më e çmuar se çdo mrekulli e kërkuar “nalt në re”.
Sepse etja e njeriut nuk është gjithmonë etje për ujë. Ndonjëherë është etje për dashuri, për drejtësi, për një dorë që të ngrejë, për dikë që të të shohë kur të gjithë të tjerët kanë kaluar pranë.
Është pikërisht këtu pikënisja filozofike e kësaj poezie.
Pika e ujit, mrekullia në përmasën e vogël.
“Mos e kërkoni mrekullinë nalt në re”.
Mbase, ky është çelësi i gjithë testamentit.
Njeriu ka pasur gjithmonë prirjen ta kërkojë mrekullinë larg vetes. Në qiell, në të mbinatyrshmen, në ngjarjet e jashtëzakonshme. Por Nënë Tereza e ndërtoi misionin e saj pikërisht në të kundërtën, mrekullinë e kërkoi në fytyrën e njeriut të braktisur.
Një gotë ujë për një të etur.
Një copë bukë për një të uritur.
Një prekje për një të sëmurë.
Një lutje për një të vdekur.
Një prani njerëzore për atë që nuk kishte më askënd.
Mrekullia nuk kishte nevojë të ishte e madhe. Mjaftonte të ishte e vërtetë.
Kjo është edhe madhështia e “pikës”. Ajo është e vogël, por jetike. Një pikë ujë nuk është lumë, nuk është det, por për buzët e një njeriu të etur mund të jetë gjithë bota.
Prandaj poeti shkruan:
“Rruzulli mund të thahet për nji pikë uji.”
Këtu “rruzulli” nuk është vetëm Toka, është edhe njeriu, është shoqëria, është qytetërimi.
Një botë mund të ketë pasuri, teknologji, pushtet e dije, por nëse i mungon ajo pikë e vogël e dhembshurisë, ajo fillon të thahet nga brenda.
Kur lumenjtë nuk mjaftojnë.
Poezia shkon edhe më larg:
“Mund të avullojnë të gjithë lumenjtë
Kulshedra mund të pijë liqene e dete…”
Këtu shfaqet kontrasi i fuqishëm midis sasisë dhe vlerës.Lumenjtë janë të mëdhenj, detet janë të pafundme, por mund të zhduken.
E keqja, lakmia, dhuna dhe indiferenca janë si një “kulshedër” që mund të pijë edhe liqene e dete. Njeriu mund të konsumojë gjithçka që ka përpara dhe prapë të mbetet i etur.
Kjo është një nga paradokset më të mëdha të ekzistencës moderne, ku sa më shumë të kemi, aq më shumë rrezikojmë të harrojmë çfarë na duhet vërtet.
Mund të kemi qytete të mëdha dhe zemra të vogla, mund të kemi komunikim të pakufishëm dhe të mos dimë të flasim me njëri-tjetrin, mund të kemi ujë në rubinet dhe të mos kemi një pikë mëshire në shpirt, mund të kemi miliona miq virtualë dhe të mos kemi një njeri pranë shtratit të një të sëmuri.
Prandaj pika e ujit bëhet metaforë e asaj që është e vogël në përmasë, por e pakufishme në vlerë.
Pika e lotit, është uji që vjen nga shpirti.
Por poezia nuk ndalet tek uji.
Ajo bën kthesën e saj më të bukur pikërisht aty ku pika e ujit bashkohet me pikën e lotit.
“Po asht ajo pika që s’shterr n’synin tuej!” Pika e ujit shuan etjen e trupit, por pika e lotit dëshmon etjen e shpirtit.
Uji vjen nga toka, nga burimi, nga shiu, nga lumi. Ndërsa loti vjen nga brendësia e njeriut.
Dhe kjo e bën lotin një ujë të shenjtë të njerëzores.
Të qash për dikë nuk është dobësi. Është dëshmi se dhimbja e tjetrit ka arritur të kalojë kufirin e trupit tënd dhe të hyjë në shpirtin tënd.
Loti është forma më e thjeshtë e empatisë.
Kur qajmë për tjetrin, pranojmë se ai nuk është “tjetri”, por është një pjesë e përbashkët e njerëzimit tonë.
Prandaj vargu:
“Veç ta dini kurr s’do mund ta keni
Nëse tradhtoni pikën e lotit…”
është më shumë se një përfundim poetik.
Është një paralajmërim moral.
Çfarë do të thotë të tradhtosh lotin?
Të tradhtosh lotin do të thotë të tradhtosh atë pjesë të vetes që ende di të dhembë për tjetrin.
Është momenti kur vuajtja e tjetrit bëhet statistikë. Kur i varfri bëhet numër, kur emigranti bëhet grafik, kur i sëmuri bëhet dosje,
kur viktima bëhet argument politik, kur vdekja e tjetrit përdoret për propagandë, kur njeriu humbet fytyrën dhe mbetet vetëm një shifër.
Kjo është tradhtia e lotit.
Një shoqëri mund të ndërtojë institucione, rrugë, pallate, spitale e universitete. Por nëse humbet aftësinë për të ndier dhimbjen e tjetrit, ajo mund të jetë e zhvilluar nga jashtë dhe e varfër nga brenda.
Ndoshta ky është edhe kuptimi më universal i testamentit.
Mos e humbni lotin.
Sepse kur humbet loti, fillon të thahet ndërgjegjja.
Nënë Tereza dhe filozofia e një pike.
Figura e Nënë Terezës është veçanërisht e përshtatshme për këtë metaforë.
Ajo nuk e ndryshoi botën duke zotëruar pushtet politik. Nuk kishte ushtri. Nuk kishte pasuri personale. Nuk kishte një shtet pas vetes.
Ajo kishte një ide të thjeshtë: njeriu që vuan nuk mund të presë derisa bota të bëhet më e drejtë për të marrë ndihmë.
Ndihma duhet të vijë tani.
Në këtë kuptim, ajo nuk u mor fillimisht me “botën” si abstraksion. U mor me njeriun konkret.
Me atë që kishte një emër.
Me atë që kishte një fytyrë.
Me atë që kishte një dhimbje.
Kjo është filozofia e pikës: mos prit të krijosh detin përpara se t’i japësh ujë të eturit.
Bëj atë që mundesh sot, për një njeri.
Sepse një pikë mund të duket e parëndësishme përballë detit, por për një njeri të etur është shpëtim.
Testamenti që nuk shkruhet me pasuri.
Titulli “Testament” ka edhe një simbolikë tjetër.
Zakonisht testamenti është ajo që njeriu lë pas kur largohet nga kjo botë, pra pasuri, prona, emër, kujtime.
Por çfarë mund të lërë një shenjtore?
As pasuri, as pushtet, por një mënyrë për ta parë njeriun.
Testamenti i vërtetë i Nënë Terezës nuk është që ajo kishte, por atë që ajo na kërkon të mos humbasim, dhembshurinë.
Në këtë kuptim, poeti e ka kthyer testamentin në një amanet moral.
Na lë pikën e ujit, por na paralajmëron se ajo nuk mjafton nëse kemi humbur pikën e lotit.
Sepse ujin mund ta gjejmë në burim, ndërsa
lotin duhet ta ruajmë në shpirt.
Nga pika te deti.
Ka një paradoks të bukur në këtë poezi, ku gjithçka fillon me një pikë dhe përfundon me botën. Një pikë ujë, një pikë lot, një njeri, një botë.
Kjo është mënyra se si lindin ndryshimet e mëdha, pra jo gjithmonë nga gjestet spektakolare, por nga gjërat e vogla që përsëriten me besnikëri.
Një dorë, një fjalë, një lutje, një copë bukë, një pikë ujë, një lot.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse figura e Nënë Terezës vazhdon të ketë një fuqi të jashtëzakonshme simbolike, që na kujton se madhështia e njeriut nuk matet vetëm me atë që arrin për vete, por me atë që është i gatshëm të bëjë për atë që nuk mund t’i kthejë asgjë.
Në fund mbetet loti.
Në fund të poezisë, uji dhe loti bëhen pothuajse një.
Uji është jetë, loti është ndërgjegje.
Uji e mban gjallë trupin, loti e mban gjallë njerëzoren.
Kjo është e gjithë filozofia e “Testamentit të Nënë Terezës”:
Mos kërkoni të shpëtoni gjithë botën përpara se të shpëtoni njeriun që keni pranë.
Mos kërkoni detin kur dikush ka nevojë për një pikë.
Mos kërkoni mrekullinë në qiell kur ajo mund të jetë në dorën tuaj.
Dhe mbi të gjitha, mos e lini shpirtin të thahet.
Sepse mund të shterojnë lumenjtë e të avullojnë liqenet.
Mund të pihen edhe detet, por për sa kohë në syrin e njeriut mbetet një pikë loti për dhimbjen e tjetrit, njerëzimi nuk ka vdekur ende.
Ky është testamenti, ndoshta edhe amaneti më i madh që mund ti lihet një bote që ka shumë ujë, por gjithnjë e më shumë ka nevojë për mëshirë.
TESTAMENT I NËNË TEREZËS
Unë jam ajo pema që mbaj në shpinë
E shpie kahdo ka etje, e kroje s’ka…
E mbaj në parzëm, në shpirt e në lutje,
Gjethet m’bahen rruzare në duer.
Mos e kërkoni mrekullinë nalt në re
Rruzulli mund të thahet për nji pikë uji,
Mund të vonojë të bjerë nga qielli shi,
Mund të avullojnë të gjithë lumenjtë
Kulshedra mund të pijë liqene e dete
Po asht ajo pika që s’shterr n’synin tuej!
E po jua lë o njerëz me tastament
Pikën e ujit që shuen etjen e botës,
Veç ta dini kurr s’do mund ta keni
Nëse tradhtoni pikën e lotit…
Ndue Dedaj
