Nga At Gjergj Fishta te Ndre Mjeda, nga Camarda dhe Dora d’Istria te Homeri – për një arkeologji filologjike të gjuhës shqipe.
Me rastin e Ditës Evropiane të Gjuhëve – 26 shtator.
UNESCO Chair in Economics of Culture and Heritage UNESCO Alain Berset Ursula von der Leyen Kaja Kallas Roberta Metsola Emmanuel Macron Friedrich Merz
Nga Ermira Kond, gazetare investigative e pavarur, studiuese e filologjisë dhe mbrojtëse e të drejtave të njeriut
I. Gjuha nuk i përket vetëm atij që e flet.
Gjuha nuk i përket vetëm atij që e flet.
Ajo mbart gjithashtu ata që nuk mund të flasin më.
Ne besojmë se flasim në të tashmen. Megjithatë, sa herë që hapim gojën, diçka shumë më e vjetër flet përmes nesh.
Një fjalë që ne mendojmë se është e jona, është shqiptuar para se ne të lindnim.
Një nënë ia kaloi atë fëmijës së saj, ashtu siç një nënë tjetër ia kishte kaluar asaj. Një mbaresë gramatikore ka kapërcyer shekujt.
Një tingull ka pësuar shndërrim.
Një zanore është zhdukur.
Një dialekt ka ruajtur një formë që gjuha standarde e ka zëvendësuar.
Emri i një mali, lumi apo fshati, ndonjëherë u ka mbijetuar atyre që ende e dinin arsyen pse mbante atë emër.
Prandaj unë e shoh gjuhën si një bibliotekë të gjallë.
Arkivat e saj nuk janë të gjitha të shkruara në letër.
Disa janë të depozituara në fonetikë; të tjera në morfologji, në lakime, dialekte, emra të përveçëm, këngë, ninulla, vajtime, proverba dhe forma gramatikore që ne ndonjëherë i përdorim pa e ditur se sa gjatë udhëtojnë ato.
Me rastin e 26 shtatorit, nuk dua thjesht t’i bëj homazh gjuhës shqipe.
Dua ta vë atë në pyetje.
Dhe për ta pyetur, dua të nisem nga ai që e bëri atë të këndojë me një fuqi epike të jashtëzakonshme: At Gjergj Fishta, i cilësuar si Homeri bashkëkohor nga kritika ndërkombëtare e kohës.
Por t’i bësh homazh Fishtës nuk do të thotë të vendosësh një kurorë lulesh para veprës së tij.
Kjo do të thotë të hysh në gjuhën e tij.
II. Poema e tij “Gjuha Shqype”.
Fishta refuzon ta nisë me një përkufizim.
Fishta mund ta kishte nisur kështu:
Gjuha shqype â… – “Gjuha shqipe është…”
Ai nuk e bën këtë.
Ai shkruan: “Porsi kanga e zogut t’veres…”
Lëvizja e parë është, pra:
Pjesëza — *porsi* (si).
Kjo zgjedhje është vendimtare.
Fishta nuk e përkufizon fillimisht gjuhën, por e krahason atë.
Pse?
Sepse ajo që ai dëshiron të përcjellë nuk mund të mbyllet brenda një përkufizimi gramatikor.
Para se të thotë se çfarë është gjuha, ai dëshiron që lexuesi ta dëgjojë, ta shohë, ta ndiejë dhe pothuajse ta prekë atë.
Dhe menjëherë pas fjalës “porsi” shfaqet:
*mbyllun* (e mbyllur) – dhe *kangë* (këngë).
Pra, para vetë fjalës “gjuhë”, Fishta vendos fjalën “mbyllun”.
Universi i parë i poemës nuk është ai i fjalorit.
Është ai i zërit.
Para shkrimit është kënga.
Para gramatikës është tingulli.
Para analizës është dëgjimi.
Ky përparësim i këngës do të bëhet thelbësor kur të arrijmë, shumë më vonë, te hapja e *Iliadës*.
III. “Zogu t’veres” – zogu që këndon dhe vallëzon.
Fishta zgjedh, pra, “zogun t’veres”.
Zogun e ditëve të mira, të lidhur drejtpërdrejt me verën – stinën e ngrohtë.
Por ky zog bën më shumë sesa thjesht të bëjë të dëgjohet kënga e tij.
Fishta shkruan se ai *vallzon* – ai kërcen.
Këtu kemi një shndërrim të parë.
Tingulli shndërrohet në lëvizje.
këngë → vallëzim → kërcim.
Gjuha, pra, nuk është më një gjë statike.
Ajo shpaloset.
Ajo zë hapësirë.
Dhe menjëherë Fishta shton: “n’blerim të Prillit”.
Është pikërisht këtu që shfaqet një ndërtim shumë më i hollë sesa një përshkrim i thjeshtë peizazhi.
IV. Pse “verës” – verë, verë, e pastaj “Prillit” – Prill?
Pse të nisemi nga vera, vera, e papritmas të mbërrijmë te Prilli?
Fishta nuk e përshkon fjalë për fjalë ciklin e katër stinëve.
Prandaj, do të ishte e tepërt t’i atribuohej një strukturë kalendarike që vetë teksti nuk e vendos.
Por ai ndërton një përkohësi natyrore.
Dhe fjala kyçe mund të mos jetë as Prilli.
Është blerimi.
Çelja e bimëve.
Rikthimi i ngjyrës.
Kështu, harmonia përcaktohet në një përshkrim thellësie krejtësisht origjinal dhe spontan.
zogu → kanga → vallzon → blerim → Prill
zogu → kënga → vallëzon → blerimi → Prilli.
Pra, Fishta nuk na jep thjesht një datë.
Ai na jep një fillim të ri.
Gjuha hyn në poemë nën shenjën e diçkaje që rilind.
Dhe kjo imazh i parë do të marrë kuptimin e plotë kur, disa vargje më vonë, shfaqen *stina* dhe *moti*, e pastaj *djalë pas djali*.
Koha natyrore do të shndërrohet në kohë brezash.
V. “Porsi i ëmbël flladi i erës” – pas dëgjimit, vjen prekja.
Më pas, Fishta e ndryshon perceptimin te “Porsi i ëmbël flladi i erës…”
flladi – puhia e lehtë.
ëmbël – *douce* (në frëngjisht).
era – ajri, era.
Kënga kërkonte pohimin.
Tani flladi pothuajse përgjërohet për ta prekur atë.
Dhe Fishta e çon imazhin shumë më tej: “Qi ledhaton gjitë e trëndafilit”.
Flladi ledhaton gjoksin – gjirin e trëndafilit.
Imazhi bëhet trupor.
Pra, gjuha nuk është më thjesht diçka që dëgjohet.
Ajo prek.
Fishta po ndërton një përvojë të plotë shqisore të gjuhës.
Por kjo ëmbëlsi nuk do të zgjasë.
VI. Nga ledhatimi te tërmeti: shkallëzimi i madh i tingullit.
Pas zogut, Prillit, flladit dhe trëndafilit, Fishta e thyen papritmas atmosferën. Ai shkruan “Posi vala e bregut t’detit” – si vala e bregut të detit.
Tingulli bëhet më i fuqishëm.
Dhe pastaj vazhdon, me natyrshmërinë e tij unike epike, te “Porsi gjâma e rrfés zhgjetare” – gjëma e vetëtimës.
Më pas, sërish: “Porsi ulurima e nji termetit” – ulurima e tërmetit.
Ndërtimi është mbresëlënës:
kënga → flladi → vala → gjëma → ulurima
këngë → fllad → valë → gjëmë → ulurimë.
Fishta krijon një shkallëzim të vërtetë akustik.
Fillon pothuajse si një pëshpëritje.
Përfundon në një tronditje të fuqishme tokësore.
Dhe vetëm pasi e ka bërë lexuesin të përshkojë gjithë këtë gjerësi, shfaqet: “Njashtû â gjûha e jonë shqyptare” – e tillë është gjuha jonë shqipe.
Pra, ai nuk na thotë thjesht se gjuha jonë është e bukur.
Ai bën shumë më tepër se kaq.
Ajo zotëron butësinë e flladit dhe dhunën e vetëtimës.
Ajo di të përkëdhelë dhe të tronditë.
Ajo i përket sferës intime dhe asaj kozmike.
Ajo përmban të butën dhe të tmerrshmen.
Është tashmë një vizion epik i gjuhës.
VII. Nga kozmosi te djepi: lëvizja e dytë e poemës.
Më pas, Fishta kryen një ndryshim të jashtëzakonshëm të përmasave.
Pas detit, vetëtimës dhe tërmetit, shfaqet fëmija.
“Oh! po, â amel fjala e sajë” – ah, po, fjala e saj është e ëmbël.
Pastaj me vargun: “Porsi gjûmi m’nji kerthí” – si gjumi i një fëmije të vogël.
Ishim në pafundësinë e natyrës.
Tani po hyjmë në hapësirën më të brishtë të ekzistencës njerëzore.
Dhe ky zbritje te fëmija përgatit një nga strofat themelore të poemës:
“S’ke shqipe
Nëse prej djepit s’mundesh…”
Shfaqen njëkohësisht dhe në një bashkëjetesë të ngushtë e të domosdoshme për transmetimin, tri elemente:
nëna – nënat
djepi – djepi
thënia – fjala e transmetuar.
Kjo është pothuajse një teori e plotë e gjuhës.
Para shkollës është nëna.
Para alfabetit është veshi.
Para gramatikës është ritmi.
Para fjalorit është fjala e marrë (e dëgjuar).
VIII. “Nënat tona” – nënat tona; biblioteka e parë është njerëzore.
Zgjedhja e figurës së nënës është thelbësore.
Gjuha nuk paraqitet si diçka që vjen kryesisht nga shteti, shkolla, gramaticiani apo institucioni.
Ajo kalon përmes trupit njerëzor.
Nëna flet.
Fëmija kupton.
Fëmija përsërit.
Pastaj, ai fëmijë do ta përcjellë atë më tej.
Pra, biblioteka e parë nuk është domosdoshmërisht një ndërtesë plot me libra.
Biblioteka e parë është njerëzore.
Kjo është arsyeja pse gjuha mund të mbartë breza, nga të cilët nuk ka mbijetuar asnjë dorëshkrim.
Por kjo ide kërkon një kujdes themelor shkencor: fakti që një gjuhë ruan forma shumë të vjetra, nuk do të thotë automatikisht se ajo lidhet me ndonjë gjuhë të lashtë të padokumentuar mjaftueshëm.
Oraliteti e shpjegon mundësinë e ruajtjes.
Ai nuk heq dorë kurrë nga dëshmia historike.
Ky dallim do të na shoqërojë më vonë në leximin e Camardës dhe në kërkimet tona mbi shtresat e lashta të shqipes.
IX. “Prill → stina → moti → djalë pas djali” – kjo është arkitektura e fshehur e kohës.
Fishta shkruan në epikën e tij njerëzore e përshkruese: “Nëse dërgon stinën e motin,
Do ta gëzojnë këta, djalë pas djali.”
Në fillim të poemës kishim *Prill*-in.
Dhe tani ka ardhur *stina* – cikli.
Pastaj vazhdon me *motin* – kohëzgjatjen.
Dhe së fundmi, për ta përmbyllur këtë përshkrim, me *djalë pas djali*.
Progresioni bëhet kështu:
çasti → cikli → kohëzgjatja → brezat.
Ose më saktë:
Prill → stina → moti → djalë pas djali.
Pra, pranvera nuk ishte thjesht një peizazh bukolik pa pasoja.
Natyra rinis me stinët.
Gjuha rinis me çdo fëmijë.
Këtu qëndron një nga arkitekturat më të thella të Gjuhës Shqipe.
Koha natyrore bëhet modeli i kohës gjuhësore.
X. “N’agim t’jetës” – pas pranverës, agimi.
Pastaj shfaqet një tjetër imazh i fillimit, ai është “N’agim t’jetës…”
ne veprojmë — agimi.
Fluturuam në prill.
Dhe tani kemi agimin.
Të dyja imazhet i përkasin së njëjtës matricë:
fillimi → lindja → drita → ripërtëritja.
Dhe çfarë bën njeriu në këtë agim të jetës?
Fishta përgjigjet natyrshëm se “Shqyp mâ s’pari kemi kndue” – Kemi kënduar së pari në shqip.
Këtu shfaqet fjala qendrore e fillimit.
Poema kishte nisur me *kanga* – këngën.
Tani, me foljen *kndue* – këndoj,
Fishta e mbyll ciklin; pra, një lak i parë.
Kënga që fillimisht i përkiste zogut, tani i përket njeriut dhe është folja e tij.
Natyra → kënga e zogjve → lindja njerëzore → kënga njerëzore.
XI. Kur kënga bëhet histori.
Por Fishta nuk ndalet te fëmijëria; ai vazhdon me “Kemi kndue, po, armët besnike…” – Kemi kënduar për armët besnike.
Kënga ndryshon funksion.
Ajo nuk është më thjesht shprehje.
Ajo bëhet kujtesë.
Pastaj shfaqen të parët.
Pastaj Leka.
Pastaj Kastrioti.
Arkitektura zgjerohet më tej:
natyra → kënga → fëmija → nëna → gjuha → brezat → armët → të parët → heronjtë → historia.
Tani mund ta kuptojmë plotësisht tezën fillestare se gjuha nuk i përket vetëm folësit.
Ajo mbart edhe ata që nuk mund të flasin më.
I Pari nuk flet më – “t’Parvet”, ata nuk flasin më.
Le të mos flas më.
Kastrioti nuk flet më për të.
Megjithatë, Fishta i sjell ata në të tashmen përmes gjuhës.
E tashmja flet me fjalët e atyre që mungojnë.
XII. “Gegë e Toskë, malësi e qytet”: për t’u ribashkuar pa fshirë dallimet.
Pastaj Fishta shkruan: “Gegë e Toskë, malësi e qytet”.
Ky varg është thelbësor.
Ai nuk i fshin dallimet. Ai nxjerr mësime prej tyre.
Gegë / Toskë, Malësi / qytet.
Dhe kjo përputhet me një strukturë binare që është e pranishme që në fillim, si p.sh.:
ëmbëlsi / shkrirje;
intimitet / kozmos;
djep / histori;
individ / popull.
Pra, gjuha nuk bashkon domosdoshmërisht duke e bërë gjithçka identike.
Ajo mund të bashkojë duke sjellë dallimin.
Kjo ide do të jetë thelbësore kur të kalojmë te Mjeda dhe historia e standardizimit të gjuhës shqipe.
Për filologun, një dallim dialektor nuk përbën disavantazh.
Kjo është një e dhënë historike.
XIII. Nga djepi te bota: përmbysja përfundimtare.
Së fundmi, Fishta shkruan:
“Nëpër gjuhë shqipe bota mbarë
Ka me u njohë se ç’fis ju kini…”
Në fillim, gjuha kalonte nga nëna te fëmija.
Tani ajo kalon nga populli te bota.
Është një përmbysje e jashtëzakonshme.
Fillimisht, gjuha merrej (përftohej).
Dhe tani ajo bëhet prezantim i vetvetes.
Arkitektura e plotë e Gjuhës Shqipe mund të paraqitet, pra, si më poshtë:
zog
↓
natyrë
↓
këngë
↓
rilindje / Prill
↓
gjuhë
↓
fëmijë
↓
nënë
↓
cicërimë
↓
transmetim
↓
breza
↓
paraardhës
↓
hero
↓
histori
↓
Gegë + Toskë
↓
popull
↓
botë
Dhe së fundmi te “Rroftë Shqipëria!”
Kuptojmë, pra, se *Gjuha Shqype* nuk është thjesht një poemë që shpreh dashurinë e Fishtës për gjuhën shqipe.
Fishta ndërton pothuajse një kozmologji të gjuhës.
XIV. APOSTROFI I FISHTËS OSE KUJTESA E MUNGESËS.
Megjithatë, në këtë poemë mbetet një element i vogël të cilin ende nuk e kemi shqyrtuar vërtet: apostrofi.
Ai shfaqet kudo:
t’veres
n’blerim
t’s details
I’m
n’gjûhë
it’s tall
t’veten
t’s
doesn’t include
they’re
N’agim t’jetës
n’dorë t’Shqyptarvet
t’Parvet
far
it’s tall
t’vet.
Ai nuk mund të trajtohet thjesht si një veçori e çuditshme tipografike.
Apostrofi ka një funksion gjuhësor.
Te *n’blerim*, për shembull, dallojmë shkurtimin e fjalës *në*.
Te shumë *t’*, gjejmë shkurtimin e *të*.
Pra, apostrofi mund të materializojë grafikisht një elizion.
Zanorja nuk realizohet më plotësisht.
Por zhdukja e saj nuk është e padukshme.
Një shenjë mbetet.
Dhe ja çfarë më intereson: apostrofi e bën të dukshme mungesën.
Është pikërisht këtu që analiza gjuhësore mund të takohet me interpretimin poetik, me kusht që të mos i ngatërrojmë ato.
Nga këndvështrimi filologjik, flasim për elizion, tkurrje, konventë drejtshkrimore, ritëm.
Nga këndvështrimi poetik, propozoj ta lexojmë në këtë mënyrë – më poetikisht, në vazhdimësinë e eposit të tij homerik, ku fjala e dhënë shndërrohet në veprim (folje).
Për Fishtën, apostrofi është shenja e dukshme e një tingulli të hequr; shkronja zhduket, por gjuha e ruan kujtesën e vendit të saj.
“Shenja” (ose “cikatriksi”) nuk është, natyrisht, një kategori gramatikore.
Kjo është metafora jonë.
Por ajo zbulon diçka të thellë.
Edhe mungesa mund të lërë gjurmë në gjuhë.
XV. Përse apostrofi të bën gjithashtu të dëgjosh frymëmarrjen. Apostrofi i Fishtës ka edhe një pasojë ritmike.
Ne i shpalosim mendërisht të gjitha format e shkurtuara.
Vargu zgjatet.
Frymëmarrja ndryshon.
Ritmet ngadalësohen.
Apostrofi:
pret;
shkurton;
përafron;
përshpejtojnë.
Kështu, ajo kontribuon në mbajtjen e shkrimit pranë fjalës së shqiptuar.
Kjo është arsyeja pse ajo na tërheq kaq shumë në një vepër ku kënga dhe oraliteti luajnë një rol qendror.
Ajo gjendet në kryqëzimin e:
fonetikës → morfologjisë → drejtshkrimit → metrikës → frymëmarrjes → oralitetit.
Apostrofi nuk është më thjesht një shenjë margjinale.
Ai bëhet një pikë vrojtimi për gjuhën e gjallë.
XVI. Po “t’ona”? Këtu fillon disiplina filologjike.
Te “dwarf t’ona” -nos meres
do të ishte joshëse ta ndanim:
t’ + ona
dhe më pas të kërkonim një kuptim të lashtë për “ona”
Nuk duhet ta bëjmë këtë pa prova.
Përemri pronor është i juaji.
Apostrofi i vërejtur në këtë drejtshkrim duhet, pra, të studiohet brenda sistemit drejtshkrimor të përdorur nga Fishta dhe në historikun editorial të tekstit.
Ky është një shembull i përsosur i metodës që dua të zbatoj në të gjitha kërkimet e mia.
Një formë e pazakontë duhet të nxisë një pyetje.
Jo menjëherë një përfundim.
Do të jetë e nevojshme të krahasohen botimet e vjetra, drejtshkrimi françeskan, rastet e tjera të përdorimit te Fishta e Mjeda, si dhe historia fonetike e formës.
Është pikërisht kjo disiplinë që më vonë do të lejojë shtrimin e pyetjeve shumë më të guximshme mbi shtresat e lashta të shqipes, pa e shndërruar një ngjashmëri në etimologji.
XVII. Fishta dhe Homeri, nga “kanga” te “ἄειδε”.
Tani mund ta kalojmë pragun homerik. Iliada fillon me “Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος…”
Fjala e parë është “μῆνιν” – *ménin* / zemërim.
Por menjëherë ajo rikthehet me forcën e saj të trashëguar: “ἄειδε” – *aeide* / këndo.
Para se Akili të kapërcejë shekujt, një zë duhet ta mbartë atë.
Dhe te Fishta kemi *kangën*,
pastaj kemi *kndue* – për të kënduar; pra, këndimi bëhet folje.
Nuk kam ndërmend të vendos këtu një lidhje etimologjike mes *këndoj* dhe *aeidō*.
Qasja jonë është para së gjithash funksionale, poetike dhe antropologjike: këndimi e mbart atë që mungon.
Akili nuk flet më, por Homeri bën që ai të dëgjohet.
Paraardhësit e Fishtës nuk flasin më, por gjuha i kthen ata në të tashmen e poemës.
Këtu, afrimi mes Fishtës dhe traditës epike homerike bëhet intelektualisht shumë më pjellor sesa thjesht një epitet nderues.
XVIII. Te Mjeda, dëgjimi i gjuhës nënkupton vëzhgimin e strukturës së saj.
Pas Fishtës, natyrshëm vjen Ndre Mjeda.
Jo për të ngritur një galeri shkrimtarësh të mëdhenj.
Mjeda përfaqëson një stad tjetër të hulumtimit tonë: kalimin nga ndjeshmëria poetike te një vetëdije më qartazi filologjike për gjuhën.
Si Fishta, ashtu edhe Mjeda, morën pjesë në momentin vendimtar të Kongresit të Manastirit (1908), kur çështja e alfabetit shqip u bë qendrore.
Por pyetja jonë është më e thellë: si të ndërtojmë një gjuhë të përbashkët të shkruar pa humbur informacionin historik që përmbajnë variantet e saj?
Gegërishtja dhe toskërishtja nuk duhen parë si dy papërsosmëri që një gjuhë standarde do të vinte për t’i korrigjuar.
Për gjuhëtarin historik, dallimet mes tyre mund të shërbejnë si dëshmi.
Një zanore e ndryshme mund të zbulojë një evolucion.
Një formë foljore mund të ruajë një gjendje të mëparshme.
Një ndërtim dialektor mund të përmbajë informacion që gjuha e standardizuar nuk e zbulon menjëherë.
Ha,
Fishta na kishte mësuar të dëgjonim.
Mjeda na fton të krahasojmë.
XIX. Camarda: krahasimi nuk është thjesht vënia e ngjashmërive krah për krah.
Pastaj vjen Demetrio Camarda – Dhimitër Kamarda.
Me veprën e tij “Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese” (Ese mbi gramatologjinë krahasuese të gjuhës shqipe) të vitit 1864, ne hyjmë plotësisht në historinë e krahasimit gjuhësor të shqipes.
Dhe Camarda na detyron të formulojmë një rregull themelor: dy fjalë që duken të ngjashme nuk janë domosdoshmërisht të lidhura mes tyre.
Gjuhësia historike kërkon më shumë.
Duhet të keni parasysh:
korrespondencat e rregullta fonetike;
morfologjia;
dëshmitë;
kronologjia;
huazimet e mundshme;
kur të dhënat e lejojnë, rindërtimi i një forme paraardhëse.
Camarda i përket shekullit të 19-të. Prandaj, disa nga hipotezat e tij duhen rishikuar në dritën e arritjeve të mëvonshme të gjuhësisë indoevropiane.
Por rëndësia e tij historike qëndron pikërisht këtu: ai e fut gjuhën shqipe në laboratorin e krahasimit.
XX. Dora d’Istria: kur kënga popullore bëhet dokument.
Më pas, Dora d’Istria hap një derë tjetër.
Për të, këngët popullore shqiptare bëhen objekt reflektimi mbi kombësinë, kulturën dhe historinë.
Kjo na çon në mënyrë interesante te fjala e parë thelbësore e Fishtës: *kanga* – kënga.
Këndimi nuk është më thjesht bukuri.
Ai mund të shndërrohet në një arkiv kulturor.
Kështu, përfitojmë një vijimësi të jashtëzakonshme drejt një harmonizimi tejet të organizuar përmes gjuhës së studiuesve.
Fishta përfaqëson gjuhën e kënduar.
Mjeda përfaqëson gjuhën e përpunuar dhe të menduar.
Camarda përfaqëson gjuhën e krahasuar.
Dora d’Istria përfaqëson gjuhën dhe këngën si kujtesë historike të një populli.
Dhe, në një perspektivë të lashtësisë, kemi Homerin; këtu këndimi shfaqet si një bartje e kujtesës përtej vdekjes.
Sigurisht, këta autorë nuk thonë të njëjtën gjë dhe nuk i përkasin të njëjtit moment historik.
Pikërisht dallimi mes tyre është ajo që na intereson.
XXI. Deri ku mund të shkojmë? Katër shkallë të provës.
Nga ky pikëniset pjesa më delikate e kërkimit tim: shtresat e lashta të shqipes dhe ballafaqimi i tyre me gjuhët e lashta të Ilirisë (Ballkanit) dhe me korpusin homerik.
Dua të shkoj më tej.
Por, sa më thellë të zbresim, aq më rigoroz duhet të jetë disiplinimi i punës.
Prandaj, do të dalloj në mënyrë sistematike katër kategori:
1. Etimologjia ose përputhja e vërtetuar mbështetet në ligjet fonetike dhe gjuhësinë historike.
2. Hipoteza e diskutuar mbështetet në argumente shkencore, por pa një konsensus të mjaftueshëm.
3. Hipoteza kërkimore është një qasje që meriton të hetohet, por që ende nuk përbën një provë të vërtetuar.
4. Ngjashmëria është një përafrim interesant fonetik ose semantik, por pa dëshmi të lidhjes së mirëfilltë.
Ky dallim do të bëhet i domosdoshëm kur të trajtojmë Homerin, Epirin, Dodonën, dardanët, gjuhët paleo-ilire/ballkanike dhe çështjen pellazge.
Nuk dua t’u kërkoj fjalëve të vjetra të konfirmojnë atë që do të doja të gjeja.
Dua të di se çfarë lejojnë ato të vërtetohen në të vërtetë.
XXII. Gjuha si një sit arkeologjik.
Kështu shfaqet një imazh tjetër i gjuhës shqipe.
Një truall me shtresa.
Në sipërfaqe ndodhet shqipja bashkëkohore.
Më poshtë gjenden dialektet e saj.
Në një thellësi më të madhe ndodhen format e dëshmuara historikisht.
Pastaj huazimet e identifikueshme.
Më pas, elementet e trashëguara nga indo-evropishtja.
Dhe edhe më thellë fillojnë fushat ku dokumentimi bëhet fragmentar, siç janë kontaktet e lashta ballkanike, substratet e mundshme, apo gjuhët e njohura vetëm përmes pak emrave ose pak shpjegimeve (glosave).
Ndërsa zbresim më poshtë, siguria bie.
Kjo nuk është dobësi.
Kjo është vetë kushti i një kërkimi të ndershëm.
Arkeologu nuk e zëvendëson objektin që mungon me atë që do të donte të zbulonte.
Filologu nuk duhet t’i mbushë më heshtjet e historisë me dëshirat e tij.
Përfundim: “Çfarë mbetet nga gjuha kur zëri shuhet?” »
Tani mund të kthehemi te fillimi i vargut “Porsi kanga e zogut t’veres…”
Zogu.
Kënga.
Prilli.
Flladi.
Vala.
Lëkundja.
Tërmeti.
Pastaj fëmija.
Nëna.
Djepi.
Brezat.
Paraardhësit.
Gjumi.
Kastrioti.
Gegët dhe Toskët.
Populli.
Bota.
Dhe në mes të gjitha këtyre fjalëve, pothuajse e padukshme, gjendet një apostrof.
Ndoshta është pikërisht kjo shenjë e vogël ajo që e përmbledh më së miri kërkimin tonë.
Diçka mungon.
Por vendi i saj mbetet i shënuar.
Filologjia, pra, fillon me një pyetje: çfarë kishte aty?
Dhe kur ende nuk e di përgjigjen, nuk duhet ta trillojë atë.
Ajo kërkon.
Ajo krahason.
Ajo i ribashkon format.
Ajo dëgjon.
Kështu dua të kaloj nga Fishta te Mjeda, nga Mjeda te Camarda, nga Camarda te Dora d’Istria dhe, madje më tej, te pragu i Iliadës.
Jo për ta detyruar Homerin të flasë shqip.
Jo për ta bërë shqipen një antikitet për të cilin ai nuk do të kishte nevojë.
Por për të shtruar një pyetje shumë më emocionuese: çfarë mbart ende kjo gjuhë, të cilën nuk kemi mësuar mjaftueshëm ta dëgjojmë?
Sepse para librit ishte zëri.
Para shkollës ishte nëna.
Para gramatikës ishte dëgjimi.
Dhe para se Akili të kapërcejë mijëvjeçarët, ai ka nevojë për atë urdhëresë *ἄειδε* – këndo.
Gjuha, pra, nuk i përket vetëm atij që e flet.
Ajo mbart gjithashtu ata që nuk mund të flasin më.
Madje edhe te apostrofi, te ajo shenjë e vogël e lënë nga ajo që është tërhequr, gjuha duket se na kujton se vetë mungesa mund të ketë një kujtesë.
