Shkruan Petrit Dukagjini
Kur ligji vizaton kufij në letër, por nuk njeh kufijtë e kujtesës.
Në historinë e Ballkanit, gabimet më të mëdha nuk kanë ardhur gjithmonë nga luftërat—por nga ligjet që nuk kanë njohur realitetin e njerëzve. Sot, e njëjta ndjesi po rikthehet në zemër të maleve shqiptare përmes asaj që quhet “Paketa e Maleve”.
Në letër, kjo paketë premton zhvillim. Në terren, shumë komunitete e ndjejnë si diçka tjetër: një proces që rrezikon të injorojë pronësinë tradicionale dhe të thellojë hendekun midis ligjit dhe jetës reale.
Një tokë që nuk ka qenë kurrë bosh.
Malet e Dukagjinit, Tropojes, Pukes, Tomorrit, Madhakastres, Tepelenes, Alpet Shqiptare, nuk janë hapësira pa histori. Ato janë
toka të jetuara, të punuara dhe të mbrojtura brez pas brezi—shpesh pa letra, por me kufij të njohur nga çdo gur, çdo pemë, çdo burim uji.
Ky realitet nuk është mit. Është një formë pronësie që ekziston edhe në standardet moderne juridike:
posedim i vazhdueshëm përdorim i dokumentuar nga komuniteti trashëgimi e njohur ndër breza.
Sipas praktikës së European Court of Human Rights, prona nuk është vetëm një dokument në letër—por edhe një pritshmëri legjitime dhe përdorim real.
Problemi nuk është zhvillimi—por mënyra. Askush nuk është kundër zhvillimit. Por zhvillimi që nuk njeh pronarin, krijon një
paradoks të rrezikshëm: toka trajtohet si “e lirë” ndërkohë që ka pronarë realë dhe këta pronarë nuk janë pjesë e vendimmarrjes.
Ky është momenti kur ligji fillon të humbasë legjitimitetin. Një model i njohur: boshatisje, pastaj ndërhyrje
Në shumë zona malore, përfshirë rajone pranë Çakorri, është parë një model i përsëritur: mungesë investimesh (rrugë, energji, shërbime) largim gradual i popullsisë dobësim i lidhjes me tokën ndërhyrje të vonshme ligjore mbi territore “të zbrazëta”. Edhe kur kjo nuk është e qëllimshme, efekti është i njëjtë: komunitetet ndihen të lëna jashtë procesit dhe të pambrojtura.
Rreziku real: konflikt civil dhe humbje besimi.
Nëse një ligj nuk harmonizohet me realitetin lokal: lindin mosmarrëveshje për kufijtë e tokës rritet tensioni mes komunitetit dhe institucioneve krijohet një ndjenjë padrejtësie që mund të zgjasë breza.
Kjo nuk është çështje retorike. Është çështje stabiliteti social.
Çfarë duhet bërë – rruga e arsyes: Zgjidhja nuk është ndalimi i zhvillimit, por ndërtimi i tij mbi drejtësi:
1. Njohja e pronësisë tradicionale – përmes dëshmive lokale dhe përdorimit historik.
2. Regjistrim i drejtë dhe transparent – jo vetëm mbi bazë dokumentesh të munguar, por edhe realiteti.
3. Përfshirje e komuniteteve lokale – vendimmarrja nuk mund të jetë nga lart-poshtë.
4. Balancë midis zhvillimit dhe të drejtës së pronës – sipas standardeve europiane.
Përfundimi
Malet nuk janë bosh. Ato janë të mbushura me histori, me kujtesë dhe me pronësi që nuk mund të fshihet nga mungesa e një dokumenti.
Nëse “Paketa e Maleve” nuk e njeh këtë realitet, ajo nuk do të jetë një projekt zhvillimi—por një burim i ri konflikti të heshtur.
Dhe historia na ka mësuar: konfliktet që lindin nga padrejtësia e tokës, zgjasin më shumë se çdo ligj.
