Shkruan Albert Vataj
Në një epokë ku pasioni shpesh reduktohet në një afeksion të shpejtë dhe ku lidhjet marrin trajta gjithnjë e më të përkohshme, fjala e Paolo Mantegazzës na vjen si një përkujtim solemn mbi kuptimin e dashurisë si akt i përkushtuar dhe si tempull i ndjenjës së shenjtë.
Në librin e tij “Fiziologjia e dashurisë”, Mantegazza nuk i shmanget as nxehtësisë së pasionit, por e vendos atë në një kornizë të përsosmërisë morale dhe estetike, duke kërkuar një dashuri që ngrihet përmbi instinktin dhe e ushqen shpirtin.
Ai e trajton dashurinë jo thjesht si ndjenjë apo ndodhi intime, por si një arkitekturë shpirtërore që duhet ndërtuar me duar të pastra dhe me qëllime fisnike.
Sipas tij, nëse ajo është vërtet “gjëja më e shenjtë e jetës”, atëherë nuk mjafton ta përjetosh si kënaqësi, por duhet ta nderosh si sakrificë, si tempull që duhet gdhendur me delikatesën e artit dhe me përkushtimin e zjarrit të pasionit.
Ky vizion i Mantegazzës është një ftesë për t’u bërë jo vetëm dashnorë, por edhe mjeshtër të ndjeshmërisë, arkitektë të një bote të ndërtuar mbi ndjenjat më të holla e më të larta.
Figura që ai përdor, dashuria si tabernakull, si çerdhe që duhet endur me “baret më aromatike dhe lulet më të bukura”, është një metaforë e përkryer e aspiratës për një ndjenjë që është përkushtim dhe jo përdorim, që është rritje dhe jo konsumim. Ai e kundërshton hapur idenë e një dashurie të lindur mes ligështimit dhe fajeve, duke e krahasuar atë me një organizëm të sëmurë, një dashuri që “jeton një jetë të sëmurë nga skrofulla dhe rakitike”. Është një gjuhë e fortë, por e vërtetë në thelbin e saj, sepse çdo ndjenjë që nuk ngrihet mbi respektin dhe dinjitetin është e destinuar të shterojë, të degradojë në përdorim dhe dhimbje.
Mantegazza nuk ka iluzione për botën që e rrethon, ai pyet me trishtim nëse një dashuri e tillë, ideale, “do të jetë përjetësisht një ëndërr”. Por në këtë pyetje ka edhe një sfidë të heshtur për ne: A do të guxojmë ta ëndërrojmë ende një dashuri të denjë për të qenë njerëzore? A do të pranojmë që mjeti i vetëm për të ndrequr njeriun të jetë dhimbja, apo do të mësojmë një ditë ta edukojmë atë me dashuri?
Ky tekst nuk është thjesht një përsiatje poetike mbi pasionin, por është një thirrje për një etike të ndjenjës, një përpjekje për të lartësuar dashurinë mbi harlisjen, për ta bërë atë një vend të vërtetë takimi midis shpirtit dhe botës. Në një kohë kur lidhjet shpesh janë pasqyrë e mungesës së përgjegjësisë dhe e nevojës për arratisje, Mantegazza na mëson se dashuria është akt ndërtimi, dhe se vetëm ndërtimet që bëhen me material të mirë, me dorë mjeshtërore dhe me përkushtim të përulur, qëndrojnë në kohë.
Nëse e pranojmë se dashuria është “sythi më i çmuar”, atëherë duhet të mësojmë ta mbështjellim me përkujdesjen e duhur, ta ruajmë nga ftohja, ta ngrohim me përkushtim dhe t’i afrohemi me heshtjen dhe delikatesën e një të shenjteje. Dhe nëse bota nuk e arrin këtë, atëherë ndoshta s’është faji i dashurisë, por i mungesës sonë për ta kuptuar dhe për ta përjetuar siç duhet atë.
Vizioni i Paolo Mantegazza lidhet natyrshëm me atë që Platoni e formulon në “Symposium”. Në shkallëzimin platonik të erosit, dashuria nis nga trupi, por synon të ngjitet drejt së bukurës absolute. Ajo nuk është një fund në vetvete, por një rrugë iniciatike: “Ai që është udhëhequr drejt kësaj bukurie, do të lindë jo imazhe të virtytit, por vetë virtytin.” Kjo rezonon drejtpërdrejt me idenë e tabernakullit, dashuria si vend ku lind diçka më e lartë se vetë dëshira.
Në një tjetër regjim mendimi, Søren Kierkegaard e zhvendos dashurinë nga estetika në etikë dhe nga etika në religjioze. Në “Works of Love”, ai shkruan se “dashuria nuk është një gjendje, por një detyrë”. Kjo ide e detyrës e përforcon tabernakullin si një hapësirë ku nuk mjafton të ndjesh, duhet të zgjedhësh, të qëndrosh, të ripërtërish përkushtimin. Këtu dashuria bëhet akt vullneti, një disiplinë e shpirtit.
Në kontrapunkt, Fridrih Niçe do të ishte kritik ndaj çdo shenjtërimi që rrezikon të kthehet në mohim të jetës. Megjithatë, edhe ai e pranon një formë dashurie që është afirmim i fuqisë krijuese. Sipas tij “Ka gjithmonë pak marrëzi në dashuri. Por ka gjithmonë edhe pak arsye në marrëzi.” Kjo mund të përdoret për të shmangur një idealizim steril, tabernakulli nuk është një hapësirë e ftohtë sakraliteti, por një tension i gjallë mes instinktit dhe sublimimit.
Nga ana tjetër, Erich Fromm në “The Art of Loving” e artikulon dashurinë si një art që kërkon dije dhe praktikë. Ai shkruan: “Dashuria nuk është një ndjenjë, por një akt i vullnetit.” Kjo përkon në mënyrë të drejtpërdrejtë me metaforën arkitekturore që mlton se, dashuria nuk është një dhuratë spontane, por një ndërtim që kërkon teknikë, përkushtim dhe vetëdije.
Në traditën letrare, Rainer Maria Rilke e sheh dashurinë si një provë të lartë ekzistence. Në “Letters to a Young Poet”, ai sugjeron se dashuria është “një rast për dy vetmi që të mbrojnë, të kufizojnë dhe të përshëndesin njëra-tjetrën”. Kjo e zhvendos tabernakullin nga një bashkim simbiotik në një bashkëjetesë të vetëdijshme, ku secili ruan integritetin e vet. Pra, dashuria si tempull nuk është zhdukje e vetes, por një arkitekturë ku dy qenie qëndrojnë pa u përthithur.
Ndërsa Simone Weil e radikalizon idenë e shenjtërisë, për të, dashuria është vëmendje e pastër. “Vëmendja, e çuar në shkallën më të lartë, është lutje.” Kjo ide mund ta thellojë metaforën se tabernakulli nuk është vetëm një hapësirë e ndërtuar, por një akt i vazhdueshëm vëmendjeje ndaj tjetrit, një etikë e pranisë.
Në një regjistër më bashkëkohor, Zygmunt Bauman, në “Liquid Love”, përshkruan krizën e dashurisë në modernitetin e vonë, lidhje të lëngshme, pa qëndrueshmëri, të ndërtuara mbi frikën nga angazhimi. Kjo e bën edhe më të mprehtë kontrastin me Mantegazzën, tabernakulli në një botë të lëngshme duket si një arkitekturë e pamundur, por pikërisht për këtë bëhet e domosdoshme si kundërvlerë.
Për ta përmbyllur dhe për ta thelluar tezën e shtjelluar, mund të artikulohet një tension themelor, se
Dashuria si tabernakull nuk është një gjendje e dhënë, por një projekt antropologjik. Ajo kërkon një njeri që është i aftë për disiplinë, për sublimim, për vëmendje dhe për sakrificë. Në mungesë të këtyre, ajo rrëshqet në atë që Mantegazza e përshkruan si një organizëm i sëmurë, një ndjenjë që konsumon në vend që të ndërtojë.
Dhe këtu mund të vendosësh një reflektim përfundimtar me peshë. Nëse dashuria dështon të jetë tabernakull, kjo nuk ndodh sepse ajo është një iluzion i paarritshëm, por sepse subjekti modern është gjithnjë e më pak i aftë për shenjtërim. Sepse të shenjtërosh do të thotë të kufizosh veten, të përkushtohesh, të pranosh formën dhe disiplinën, gjëra që bien ndesh me impulsin e kohës për konsum dhe liri pa kosto.
Në këtë kuptim, pyetja e Mantegazzës mbetet e hapur jo si një dyshim, por si një provokim etik:
A është ende njeriu i aftë të ndërtojë një tempull brenda vetes, apo është dënuar të jetojë vetëm në rrënojat e ndjenjave të veta?
