Tridhjetë e gjashtë vjet pas rënies së regjimit komunist, si mund të ndërtohet demokracia pa drejtësi, pa të vërtetën dhe pa përgjegjësi?
Nga Ermira Kondo — Gazetare e pavarur investigative, studiuese e filologjisë, mbrojtëse e të drejtave të njeriut, themeluese dhe presidente e BES’SA, ish-Alliance de Tchamérie (Aleanca e Çamërisë).
Një diktaturë u shemb. Por a u gjykuan vërtet krimet e saj?
Tridhjetë e gjashtë vjet pas ndryshimeve politike të vitit 1990, Shqipëria vazhdon të mbartë plagët e një diktature që u mohoi disa brezave lirinë, dinjitetin, pronën dhe, shumë prej tyre, vetë jetën.
Dhjetëra Mijëra qytetarë u burgosën, u internuan, u dëbuan, u ekzekutuan ose iu nënshtruan punës së detyruar.
Dhjetëra mijëra Familje të tëra u dënuan të jetonin nën peshën e origjinës së tyre shoqërore, të bindjeve politike apo fetare dhe të së ashtuquajturës « biografi e keqe ».
Të burgosurit politikë vuajtën një dënim të dyfishtë, madje shpesh të trefishtë: privimin nga liria, dhunën fizike dhe psikologjike, por edhe shfrytëzimin e forcës së tyre të punës.
Në miniera, në kantiere ndërtimi, në bujqësi, në punimet e bonifikimit, në infrastrukturë dhe në ndërmarrjet industriale, puna e tyre kontribuoi në ndërtimin material të vendit.
Por kush e njohu këtë kontribut?
Kush i vlerësoi pasuritë e krijuara nga kjo punë e detyruar?
Kush i riparoi pasojat ekonomike, shoqërore dhe shëndetësore të këtyre viteve të përndjekjes?
Rënia e një regjimi nuk nënkupton automatikisht fundin e trashëgimisë së tij.
Mund të ndryshosh Kushtetutën, qeverinë, flamurin partiak dhe ligjërimin politik, pa u shkëputur realisht nga mekanizmat e padrejtësisë.
Kjo është pikërisht një nga kundërthëniet themelore të tranzicionit shqiptar.
I. Viti 1990, lindja e një shprese, por jo fundi i pandëshkueshmërisë.
Në vitin 1990, shqiptarët kërkonin lirinë, pluralizmin politik, hapjen drejt Evropës dhe fundin e sistemit totalitar.
Kjo lëvizje u përkiste shoqërisë, studentëve, qytetarëve dhe të gjithë atyre që aspironin të jetonin ndryshe.
Ajo nuk mund të ishte pronë ekskluzive e asnjë partie.
Megjithatë, me kalimin e viteve, tranzicioni u organizua gradualisht rreth përballjes ndërmjet dy forcave kryesore politike: Partisë Demokratike dhe Partisë Socialiste.
Ish-të përndjekurit politikë shpesh i vendosën shpresat e tyre te Partia Demokratike, të bindur se kjo forcë do të ishte instrumenti kryesor i rehabilitimit të tyre.
Por drejtësia historike nuk duhej të varej nga përkatësia partiake.
Ajo përbënte një detyrim të shtetit shqiptar ndaj qytetarëve të tij.
Qeveritë e njëpasnjëshme kishin përgjegjësinë të garantonin qasjen në arkiva, identifikimin e viktimave, kërkimin e personave të zhdukur, përcaktimin e përgjegjësive individuale dhe zbatimin e dëmshpërblimeve efektive.
Që prej viteve 1990 janë miratuar masa rehabilitimi dhe dëmshpërblimi. Megjithatë, ekzistenca e tyre nuk mjafton për të dëshmuar se të gjitha padrejtësitë janë riparuar.
Pyetja mbetet se përse tranzicioni politik nuk u shoqërua me një proces mjaftueshëm të plotë, transparent dhe të qëndrueshëm të drejtësisë tranzicionale?
II. Bujar Vreto nënvizon, për tridhjetë e gjashtë vjet besnikëri politike dhe një shkëputje e paralajmëruar.
Dalja e fundit e Bujar Vretos në A2 CNN, kushtuar nismës për krijimin e një partie të re politike nga radhët e ish-të përndjekurve, ngre një pyetje themelore.
Gjatë kësaj interviste, ai pranon se ka qenë i lidhur me strukturat e Partisë Demokratike që prej vitit 1990.
Ai rikthehet te politikat e pronësisë, privatizimet, vendimet për pensionet, vështirësitë e kthimit të pronave dhe mekanizmat që, sipas tij, favorizuan krijimin e një oligarkie.
Ai kritikon gjithashtu disa vendime të marra gjatë qeverisjeve të Sali Berishës.
Dëshmia e tij ka, pra, një interes të vërtetë historik dhe politik.
Por një kundërthënie meriton të shqyrtohet.
Si shpjegohet që drejtues të cilët i kishin identifikuar këto padrejtësi vazhduan të mbështesnin politikisht qeveritë që sot i konsiderojnë përgjegjëse për thellimin e tyre?
Përse kjo dëshirë për pavarësi politike shfaqet me kaq forcë vetëm në vitin 2026?
Çfarë hapash ishin ndërmarrë më parë?
Çfarë propozimesh ligjore ishin paraqitur? Çfarë kundërshtimesh ishin shprehur publikisht?
Këto pyetje nuk përbëjnë një dënim personal të Bujar Vretos.
Ato lidhen me përgjegjësinë demokratike të çdo personi që pretendon të përfaqësojë një kategori qytetarësh të dëmtuar historikisht apo edhe FRIKËN e rivendosur.
Do të ishte e padrejtë të supozohej se shoqatat e ish-të përndjekurve nuk kanë ndërmarrë asgjë.
Por do të ishte po aq e pajustifikueshme t’u kërkohej viktimave një besim i ri politik pa u paraqitur një bilanc i dokumentuar.
Legjitimiteti historik nuk e përjashton askënd nga detyrimi për të dhënë llogari për zgjedhjet e veta politike.
III. Viti 2008: kur Aleanca e Çamërisë kërkonte tashmë ndjekje penale.
Historia e kësaj kërkese nuk fillon në vitin 2026.
Që prej vitit 2003, në kuadër të angazhimeve të mia shoqërore dhe të mbrojtjes së të drejtave të njeriut, kam paraqitur pranë institucioneve ndërkombëtare, përfshirë ato evropiane dhe të Kombeve të Bashkuara, kërkesa lidhur me njohjen e padrejtësive historike dhe përgjegjësinë e institucioneve.
Dy dokumente arkivore të ruajtura nga viti 2008 dëshmojnë në mënyrë të veçantë këtë angazhim.
Më 22 gusht 2008, në cilësinë e kryetares së Aleancës së Çamërisë, sot BES’SA, i drejtova Prokurorisë së Përgjithshme të Shqipërisë një kallëzim penal lidhur me krimet e kryera gjatë periudhës 1943–1991.
Shkresa i drejtohej Prokurores së Përgjithshme të asaj kohe, Ina Rama.
Objekti i saj ishte i qartë:
« Kallëzim penal për genocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte gjatë periudhës 1943–1991. »
Pra, një kallëzim penal për fakte që, sipas argumentimit të paraqitur, mund të përbënin gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte.
Kjo nismë mbështetej veçanërisht në nenet 73, 74 dhe 75 të Kodit Penal shqiptar, si dhe në Rezolutën 1481 të Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës, të miratuar në vitin 2006, mbi domosdoshmërinë e dënimit ndërkombëtar të krimeve të regjimeve totalitare komuniste.
Kallëzimi kërkonte hapjen e hetimeve për përgjegjësitë e disa ish-drejtuesve dhe funksionarëve të aparatit represiv, ndër ta Nexhmije Hoxha, Ramiz Alia, Aranit Çela, Rrapi Mino dhe Agron Tafa.
Nuk bëhej fjalë për të zëvendësuar një akuzë politike me një vendim gjyqësor, por për t’u kërkuar autoriteteve kompetente të shqyrtonin faktet, provat dhe përgjegjësitë individuale.
Duhet kujtuar gjithashtu se cilësimet juridike të gjenocidit, krimeve kundër njerëzimit dhe krimeve të luftës u nënshtrohen kushteve të ndryshme ligjore. Ato nuk mund të zbatohen automatikisht për të gjitha krimet e kryera gjatë një diktature.
Më 5 shtator 2008, një shkresë e dytë iu drejtua disa drejtuesve të Kuvendit të Shqipërisë, ndër ta Jozefina Topalli, Ilir Rusmali, Valentina Leskaj dhe Astrit Patozi.
Këtë herë, nisma shkonte përtej çështjes penale.
Ajo propozonte një program të mirëfilltë të drejtësisë historike dhe rindërtimit demokratik.
Ndër masat e kërkuara përfshiheshin:
– Hetimi i krimeve të diktaturës dhe i përgjegjësve të tyre.
– Krijimi i komisioneve të posaçme për dokumentimin e krimeve dhe të pasurive të krijuara nga puna e detyruar.
– Njohja dhe rehabilitimi i viktimave.
– Ofrimi i mbështetjes psikologjike falas për viktimat dhe familjet e tyre.
– Ruajtja e kujtesës së personave të ekzekutuar, të burgosur ose të përndjekur.
– Rishikimi i simboleve publike dhe i dekoratave të trashëguara nga diktatura.
– Masa njohjeje dhe dëmshpërblimi në favor të ish-të burgosurve politikë.
Kjo shkresë u kërkonte gjithashtu drejtuesve parlamentarë të mbështesnin nismën penale të ndërmarrë pranë Prokurorisë.
Një kopje për dijeni përmendej si e destinuar për presidentin francez Nicolas Sarkozy, gjatë presidencës franceze të Këshillit të Bashkimit Evropian.
Këto dokumente arkivore vërtetojnë ekzistencën e shkresave dhe të nismave të dokumentuara në vitin 2008.
Ato nuk lejojnë, më vete, të përcaktohet se çfarë vijimësie gjyqësore apo parlamentare iu dha atyre.
Por ato dëshmojnë një gjë që ërkesat për drejtësi, të vërtetën dhe dëmshpërblim ishin formuluar në mënyrë institucionale shumë kohë përpara shpalljes së sotme të një partie të re politike.
IV. Drejtësia nuk i përket as së djathtës, as së majtës.
Një nga problemet më të thella të tranzicionit shqiptar qëndron në ngatërrimin e besnikërisë politike me të drejtat themelore.
Në intervistën e tij, Bujar Vreto shpjegon se ish-të përndjekurit i kërkonin llogari në radhë të parë Partisë Demokratike, të cilën e konsideronin shtëpinë e tyre politike.
Por një parti nuk mund të jetë pronare e drejtësisë.
Shteti shqiptar nuk i përket as Sali Berishës, as Edi Ramës dhe as forcave të tyre politike.
Ai u përket qytetarëve të tij.
Një ish-i burgosur politik nuk duhet të presë që një parti e caktuar të rikthehet në pushtet për të marrë dëmshpërblimin që i takon.
Një familje, së cilës i është ekzekutuar një i afërm, nuk duhet të detyrohet të zgjedhë një kamp politik për të mësuar të vërtetën.
Një viktimë e konfiskimit arbitrar të pronës nuk duhet të varet nga besnikëria elektorale për të pasur qasje në një proces të drejtë.
Pikërisht për këtë arsye, shkresat e vitit 2008 iu drejtuan përfaqësuesve të dy forcave kryesore politike.
Përgjegjësia e shtetit është e vazhdueshme. Ajo nuk zhduket me ndryshimin e pushtetit.
V. « Ne dhe ata »: demokracia peng i ndarjes mes « nesh » dhe « atyre ».
Diktatura shqiptare e kishte kthyer origjinën familjare në një instrument kontrolli shoqëror.
Biografia mund të përcaktonte mundësinë për të ndjekur universitetin, për të hyrë në administratën publike, për të ushtruar profesione të caktuara dhe për të përparuar në shoqëri.
Pasardhësit e familjeve të konsideruara politikisht armiqësore mund të vuanin pasojat e vendimeve ose bindjeve që u atribuoheshin prindërve të tyre.
Kjo logjikë duhej të zhdukej me vendosjen e demokracisë.
Megjithatë, tridhjetë e gjashtë vjet më vonë, ligjërimi politik shqiptar vazhdon shpesh të karakterizohet nga ndarja mes « ne » dhe « ata ».
Nga njëra anë, ish-të përndjekurit dhe pasardhësit e tyre. Nga ana tjetër, familjet e lidhura me aparatin e dikurshëm politik.
Krimet duhen njohur, autorët e tyre duhen identifikuar dhe mekanizmat e trashëgimit të privilegjeve duhen shqyrtuar.
Por duhet refuzuar gjithashtu që fajësia të trashëgohet përmes lidhjes së gjakut.
Fëmijët nuk mbajnë përgjegjësi penale për veprimet e prindërve të tyre.
Po kështu, pasardhësve të viktimave nuk mund t’u mohohet e drejta për të vërtetën dhe dëmshpërblimin.
Drejtësia tranzicionale duhet t’u japë fund diskriminimeve të trashëguara nga diktatura dhe jo t’i riprodhojë ato në një formë tjetër.
VI. Oligarkia dhe riprodhimi i elitave: një tranzicion ekonomik pa drejtësi të mjaftueshme?
Bujar Vreto përmend gjithashtu mekanizmat që kanë favorizuar përqendrimin e pasurive në Shqipërinë postkomuniste.
Ai vë në pikëpyetje ligjet për pronën, privatizimet dhe politikat e legalizimit të ndërtimeve.
Analiza e tij lidhet me një pyetje më të gjerë se si u rishpërndanë burimet ekonomike pas përfundimit të regjimit?
Kush përfitoi nga privatizimet?
Cilët qytetarë patën mundësi të fitonin pronë, kredi, kontrata publike dhe pozicione strategjike ekonomike?
Cilët mekanizma penguan disa familje të përndjekura të rifitonin pronat e tyre ose të rindërtonin pavarësinë ekonomike?
Këto pyetje kërkojnë hetime të mbështetura në arkiva, regjistra pronësie, vendime gjyqësore dhe të dhëna ekonomike.
Përqendrimi i pasurive nuk provon, në vetvete, ekzistencën e një plani të bashkërenduar për vazhdimësinë e diktaturës.
Por ai justifikon një hetim të thelluar mbi lidhjet e mundshme ndërmjet rrjeteve të vjetra të pushtetit, elitave të reja ekonomike dhe vendimeve publike të marra që prej vitit 1990.
Demokracia nuk mund të vlerësohet vetëm nga organizimi i zgjedhjeve.
Ajo duhet të vlerësohet edhe përmes barazisë përpara ligjit, pavarësisë së drejtësisë, transparencës ekonomike dhe mundësive reale për qytetarët.
VII. Krijimi i një partie të re: një përgjigje politike, por jo një riparim gjyqësor.
Shoqata Antikomuniste e Ish-të Përndjekurve Politikë shpall sot synimin për të krijuar një forcë të re politike.
Bujar Vreto përmend katër orientime, si atë perëndimor, antikomunist, të djathtë dhe qytetar.
Ai mbron veçanërisht lustracionin, dekomunizimin, pronën private, meritokracinë dhe angazhimin e të rinjve.
Këto orientime përbëjnë një pozicionim politik.
Por ato nuk mjaftojnë ende për të ndërtuar një program qeverisës.
Çfarë reformash në drejtësi do të propozohen?
Si do të garantohet pavarësia e gjyqtarëve dhe prokurorëve?
Si do të mbrohen dëshmitarët dhe personat që denoncojnë rrjetet e ndikimit?
Çfarë mekanizmash do të mundësojnë identifikimin e viktimave që ende nuk kanë marrë dëmshpërblim?
Si do të financohen dëmshpërblimet dhe kërkimi i personave të zhdukur?
Si do të sigurohet transparenca e financimit të partisë së re?
Dhe mbi të gjitha, si do të binden qytetarët se nuk bëhet fjalë për një riorganizim të ri të sistemit të vjetër politik?
Skepticizmi nuk është armiqësi ndaj kësaj nisme.
Ai është një kërkesë demokratike.
Qytetarët kanë të drejtë të njohin programet, përgjegjësitë, angazhimet dhe garancitë përpara se të japin besimin e tyre.
VIII. Dënimi i krimeve nuk duhet të kthehet në hakmarrje.
Duhet sqaruar gjithashtu se çfarë do të thotë realisht të dënosh krimet e diktaturës.
Dënimi historik dhe moral i një regjimi nuk zëvendëson përcaktimin e përgjegjësive penale individuale.
Drejtësia duhet të respektojë ligjshmërinë, të drejtat e mbrojtjes, shqyrtimin e provave dhe garancitë e një procesi të rregullt ligjor.
Edhe politikat e lustracionit duhet të respektojnë parimet e proporcionalitetit dhe të përgjegjësisë individuale.
Nuk bëhet fjalë për të organizuar një hakmarrje ndërmjet kategorive shoqërore.
Bëhet fjalë për të njohur viktimat, për të dokumentuar krimet, për të identifikuar përgjegjësitë dhe për t’i dhënë fund pandëshkueshmërisë brenda kufijve të së drejtës.
Kujtesa duhet t’u përcillet brezave të rinj jo si trashëgimi urrejtjeje, por si njohuri e domosdoshme për mbrojtjen e lirive.
Një shoqëri demokratike nuk duhet t’u kërkojë viktimave të harrojnë.
Ajo duhet t’u garantojë të drejtën për të ditur.
IX. Pa të vërtetën, pajtimi kombëtar mbetet një formulë boshe.
Flitet shpesh për pajtim kombëtar.
Por a mund të flitet vërtet për pajtim kur familje të tëra ende nuk e dinë se ku ndodhen eshtrat e të afërmve të tyre?
Kur viktimat e punës së detyruar nuk kanë marrë njohjen e plotë të kontributit dhe vuajtjeve të tyre?
Kur qytetarët vazhdojnë të kundërshtojnë pasojat e konfiskimeve të pronës?
Kur arkivat dhe përgjegjësitë historike mbeten në qendër të polemikave politike?
Pajtimi nuk mund të imponohet me dekret.
Ai kërkon njohjen e fakteve, vullnet institucional për dëmshpërblim dhe garanci kundër përsëritjes së shkeljeve.
Ai kërkon gjithashtu që brezat e rinj të mund ta ndërtojnë të ardhmen e tyre pa mbetur peng i përkatësive politike të paraardhësve.
Shqipëria ka nevojë për një kujtesë të përbashkët të mbështetur në fakte, jo për një kujtesë të uzurpuar nga partitë.
Përfundim — Pa mbyllur faqen e pandëshkueshmërisë, Shqipëria nuk do të gjejë paqe të vërtetë.
Tridhjetë e gjashtë vjet pas vitit 1990, Shqipëria nuk mund të mjaftohet më me përsëritjen e të njëjtave premtime për demokraci, Evropë, drejtësi dhe meritokraci.
Këto aspirata ekzistonin që në kohën e demonstratave të para studentore.
Ato kanë përshkuar dekadat, ndryshimet e pushtetit, krizat ekonomike dhe valët e emigrimit.
Edhe sot, ato mbeten në zemër të kërkesave qytetare.
Krijimi i një partie të re mund të përbëjë një nismë demokratike legjitime. Por ai nuk mund të zëvendësojë përgjegjësinë e shtetit dhe as të fshijë pyetjet mbi zgjedhjet politike të dekadave të mëparshme.
Nga mërgimi, përmes angazhimeve të mia për të drejtat e njeriut dhe nismave të Aleancës së Çamërisë, sot BES’SA, kam mbrojtur vazhdimisht një bindje që krimet e diktaturës nuk duhet të shndërrohen në argumente të thjeshta elektorale.
Ato kërkojnë të vërtetën, drejtësi, njohjen e viktimave dhe dëmshpërblime në përputhje me ligjin.
Pandëshkueshmëria nuk është vetëm një padrejtësi ndaj të vdekurve. Ajo është gjithashtu një kërcënim për të gjallët.
Kur një shoqëri nuk arrin të përcaktojë përgjegjësitë për të kaluarën e saj, ajo rrezikon t’u trashëgojë brezave të ardhshëm mosbesimin ndaj institucioneve, përçarjen shoqërore dhe ndjesinë se pushteti qëndron mbi ligjin.
Shqipëria nuk do të ndërtojë një demokraci plotësisht të paqtë duke vënë përjetësisht përballë pasardhësit e viktimave dhe pasardhësit e ish-drejtuesve.
Ajo nuk do ta ndërtojë atë as duke zëvendësuar një parti me një tjetër, pa ndryshuar mekanizmat e përgjegjshmërisë publike.
Drejtësia historike nuk është as çështje e së djathtës, as e së majtës. Ajo është themeli moral dhe juridik i një shteti demokratik.
Dhe për sa kohë që kjo faqe e pandëshkueshmërisë nuk do të përballet me të vërtetën, nuk do të dokumentohet dhe nuk do të trajtohet realisht, Shqipëria do të vazhdojë të mbartë një plagë që pengon pajtimin e saj kombëtar.
Sepse një popull mund t’i mbijetojë një diktature. Por nuk mund të ndërtojë paqe të qëndrueshme duke i lënë krimet e saj pa të vërtetën dhe pa drejtësi.