LETËR E HAPUR DHE ALARM GAZETARESK DREJTUAR PRESIDENTIT EMMANUEL MACRON

SHQIPËRI–FRANCË, ZOTI PRESIDENT, PAQJA NUK MUND TË NDËRTOHET DUKE SHPËRFILLUR ZËRIN E SHQIPTARËVE !

Edi Rama në Pallatin Élysée, mobilizimet qytetare, kujtesa e 21 janarit 2011, narkotrafiku, SPAK-u, trashëgimitë e diktaturave dhe bllokimet zgjedhore, pra Shqipëria nuk kërkon vetëm një alternim politik.

Ajo aspiron për një transformim të vërtetë demokratik.

Nga Ermira Kondo, gazetare e pavarur investigative (shqiptare në mërgim në Francë), studiuese e filologjisë, mbrojtëse e të drejtave të njeriut, themeluese e BES’SA, më parë Aleanca e Çamërisë.

Francë, më 10 nëntor 2026.

Drejtuar zotit Emmanuel Macron, President i Republikës Franceze.

Zoti President, Shqipëria nuk po kalon një krizë të thjeshtë protestash.

Kryeministri shqiptar Edi Rama mbërriti në Paris për të marrë pjesë në Forumin e Parisit për Paqen, me ftesën tuaj. Ai u prit në Pallatin Élysée më 9 nëntor 2026.

Është krejtësisht normale që Presidenti i Republikës Franceze të presë një kryetar qeverie të ftuar në një takim ndërkombëtar.

Është gjithashtu legjitime që ju të diskutoni së bashku për bashkëpunimin, sigurinë, stabilitetin rajonal dhe integrimin evropian. Marco Rubio U.S. Department of State Alain Berset Kaja Kallas European Commission President of the European Parliament David McAllister Council of Europe Commissioner for Human Rights Reporters sans frontières / Reporters Without Borders / RSF OSCE – The Organization for Security and Co-operation in Europe OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) European External Action Service – EEAS European Committee of the Regions Friedrich Merz President Donald J. Trump

Por një takim diplomatik nuk mundet, i vetëm, të pasqyrojë të gjithë realitetin e një vendi.

Zoti President,

Po ju drejtoj këtë letër të hapur në cilësinë time si gazetare e pavarur shqiptare, në mërgim dhe e mirëpritur në Francë që prej vitit 1999.

Prej më shumë se njëzet e gjashtë vjetësh, kam privilegjin të jetoj në një vend, trashëgimia intelektuale, kulturore, filozofike dhe juridike e të cilit ka kontribuar thellësisht në historinë botërore të lirive.

E vlerësoj rëndësinë e kësaj mikpritjeje.

Franca më ka mundësuar të njoh dhe të ushtroj liri, brishtësinë e të cilave e kisha kuptuar nën diktaturën shqiptare.

Është me këtë përvojë të dyfishtë, atë të një shqiptareje që ka jetuar fundin e regjimit komunist dhe atë të një gazetareje që ka ndërtuar një pjesë thelbësore të jetës së saj në Francë, që dëshiroj të tërheq vëmendjen tuaj.

Zoti President, manifestimet në Shqipëri nuk duhet të interpretohen vetëm si një kundërshtim ndaj qeverisë së Edi Ramës.

Ato zbulojnë gjithashtu një kundërshtim më të thellë ndaj vazhdimësisë së një sistemi politik të dominuar prej më shumë se tri dekadash nga të njëjtat forca të mëdha partiake.

Këto forca kanë evoluar që prej fundit të diktaturës, por çështja e trashëgimive të tyre politike, institucionale dhe njerëzore mbetet e hapur.

21 janari 2011, janë katër të vrarë dhe një kujtesë që vazhdon të rëndojë.

Më 21 janar 2011, katër manifestues u vranë në Tiranë gjatë një manifestimi kundër qeverisë, ndërkohë që Sali Berisha ishte Kryeministër.

Edi Rama drejtonte opozitën socialiste.

Kjo tragjedi ka shënuar thellësisht historinë politike bashkëkohore të Shqipërisë. Ajo ka lënë familje në zi dhe pikëpyetje të vazhdueshme mbi përgjegjësitë.

Për të kuptuar mobilizimet e vitit 2026, duhet t’i rikthehemi kësaj kujtese të dhunës politike.

Në vitin 2021, kur shkova personalisht në Shqipëri në kuadër të veprimtarive të mia gazetareske, vëzhgova një popullsi të përshkuar nga një frikë e thellë.

Dëshmoj këtu për takimet dhe bisedat e mia, pra frikën për t’u shprehur, mosbesimin ndaj institucioneve, autocensurën dhe ndjesinë se kundërshtimi mund të sillte pasoja personale dhe profesionale.

Nuk pretendoj se çdo qytetar shqiptar e përjetonte këtë realitet në mënyrë të njëjtë.

Por kjo frikë ishte mjaftueshëm e pranishme për të shënuar thellësisht përvojën time.

Një diktaturë mund të zhduket juridikisht pa u zhdukur nga kujtesa kolektive frika që ajo ka mbjellë.

Dhe kur një shoqëri ka përjetuar dhunë politike pas rënies së diktaturës, kjo frikë mund të transmetohet, të ripërtërihet dhe të transformohet.

Prandaj do të ishte e rrezikshme t’i konsideronim mobilizimet aktuale si një trazirë të thjeshtë kalimtare.

« Rama burg, Berisha burg », është një kundërshtim që refuzon të përvetësohet.

Një parullë e dëgjuar në mobilizimet qytetare meriton një vëmendje të veçantë :

« Rama burg, Berisha burg ! » — « Rama në burg, Berisha në burg ! »

Kjo parullë shpreh, tek ata që e thërrasin, një kundërshtim të njëkohshëm ndaj dy personaliteteve kryesore të jetës politike shqiptare.

Ajo nuk përbën, natyrisht, një vendim gjyqësor dhe nuk paragjykon fajësinë e tyre penale.

Por ajo mbart një domethënie politike.

Përse duhet që çdo kundërshtim ndaj Edi Ramës të interpretohet si mbështetje për Sali Berishën ?

Përse aspiratat qytetare duhet të përfaqësohen domosdoshmërisht nga njëri apo tjetri prej këtyre aparateve politike ?

Partia Socialiste, e dalë nga transformimi i ish-Partisë së Punës së Shqipërisë, dhe Partia Demokratike, e lindur në kontekstin e tranzicionit antikomunist, kanë histori të ndryshme.

Por dominimi i tyre i gjatë mbi jetën politike shqiptare meriton një shqyrtim kritik.

Sot ekziston rreziku i përvetësimit të mobilizimeve nga forca partiake që kërkojnë ta paraqesin një kundërshtim më të gjerë si vazhdim të strategjisë së tyre.

Manifestimet u përkasin atyre që i mbartin, jo atyre që pretendojnë t’i drejtojnë.

Zoti President,

Duhet kuptuar gjithashtu se zërat që shprehen publikisht nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht të gjithë ata që aspirojnë për ndryshim.

Qytetarë të tjerë mbeten të heshtur.

Disa vëzhgojnë, hezitojnë, dyshojnë ose autocensurohen nga frika e hakmarrjeve.

Duhet t’u lihet kohë të rifitojnë besimin, të organizohen, të formulojnë kërkesat e tyre dhe të ndërtojnë një përfaqësim autonom.

Demokracia nuk lind nga nxitimi.

Ajo kërkon kohë, liri dhe garanci.

Do të ishte e parakohshme të ngatërronim tërësinë e kundërshtimit shqiptar me strategjitë e partive tradicionale të opozitës.

2008, kur rregullat zgjedhore bëhen një çështje sovraniteti.

Problemi shqiptar nuk kufizohet te personalitetet e Edi Ramës dhe Sali Berishës.

Ai ka të bëjë gjithashtu me mekanizmat institucionalë që organizojnë qasjen në pushtet.

Në vitin 2008, reforma të rëndësishme kushtetuese dhe zgjedhore u miratuan pas një marrëveshjeje midis dy forcave kryesore politike.

Këshilli i Evropës e ka dokumentuar këtë marrëveshje, si dhe kritikat e shprehura nga shumë formacione të vogla politike.

Kuadri zgjedhor është ndryshuar më pas disa herë.

Sot, forcat e reja politike mund të marrin pjesë ligjërisht në zgjedhje. Por kjo mundësi juridike nuk garanton një konkurrencë të barabartë.

Vëzhguesit e OSBE-së kanë evidentuar, gjatë zgjedhjeve parlamentare të vitit 2025, probleme të pabarazisë midis konkurrentëve, të frikësimit, të përdorimit abuziv të burimeve publike dhe të presionit ndaj disa zgjedhësve.

Këto konstatime imponojnë një pyetje themelore :

‘Nëse Edi Rama largohet nga pushteti dhe një tjetër drejtues i dalë nga të njëjtat aparate politike e zëvendëson, pa transformimin e rregullave dhe praktikave institucionale, çfarë do të kemi ndryshuar realisht ?”

Një alternim personash nuk garanton një transformim demokratik.

Rreziku është ai i një rotacioni të përhershëm midis të njëjtave struktura politike.

Reforma zgjedhore duhet, pra, të konceptohet si një çështje e sovranitetit popullor dhe jo si një marrëveshje e thjeshtë midis partive kryesore.

Narkotrafiku, pastrimi i parave dhe SPAK-u, pra drejtësia nuk mund ta reformojë e vetme shtetin.

Narkotrafiku dhe pastrimi i parave përfaqësojnë kërcënime madhore për demokracinë shqiptare dhe sigurinë evropiane.

Ato nuk mund të reduktohen në çështje të thjeshta policore.

Kur kapitalet kriminale kërkojnë të depërtojnë në ekonominë e ligjshme, ato mund të kërcënojnë prokurimet publike, institucionet, proceset zgjedhore dhe pavarësinë e vendimeve politike.

Hetimet mbi marrëdhëniet e mundshme midis rrjeteve kriminale dhe përgjegjësve publikë duhet të mund të përfshijnë të gjitha kampet politike, pa mbrojtje partiake dhe pa prezumim kolektiv të fajësisë.

Duhet të njohim punën e jashtëzakonshme të SPAK-ut, strukturës së posaçme shqiptare të ngarkuar me luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar.

Hetimet e tij kanë kontribuar në vënien në pikëpyetje të pandëshkueshmërisë nga e cila mund të përfitonin disa përgjegjës të lartë.

Por sukseset e tij gjyqësore nuk mjaftojnë për të transformuar të gjithë sistemin.

SPAK-u mund të hetojë, të ndjekë penalisht dhe të kërkojë konfiskimin e pasurive kriminale.

Ai nuk mundet, i vetëm, të reformojë Kodin Zgjedhor, të sigurojë pavarësinë e të gjitha institucioneve, të transformojë praktikat parlamentare ose të garantojë daljen e një brezi të ri politik.

Ndjekja penale e autorëve të dyshuar të korrupsionit është e domosdoshme. Parandalimi i riprodhimit të mekanizmave që e favorizojnë atë është po aq i domosdoshëm.

Maj 2025, zoti Macron, ju i kishit nënvizuar tashmë rreziqet për sigurinë evropiane.

Zoti President,

Më 16 maj 2025, gjatë samitit të Komunitetit Politik Evropian të organizuar në Tiranë, ju përmendët kërcënimet që rëndojnë mbi sigurinë e kontinentit dhe rëndësinë e bashkëpunimit kundër rrjeteve kriminale, narkotrafikut, financimeve të paligjshme dhe pastrimit të parave.

Të nesërmen, më 17 maj 2025, publikova në Balkan’s News një analizë të titulluar :

« Ballkani Perëndimor : mes trashëgimisë totalitare dhe kërcënimit mafioz, një alarm evropian i shpërfillur për shumë kohë ».

Në këtë artikull, unë tërhiqja tashmë vëmendjen mbi vazhdimësinë e disa mekanizmave autoritarë, krimin e organizuar dhe rreziqet e rindërtimit të pamjaftueshëm demokratik të shoqërive ballkanike.

Ndërhyrja juaj në Tiranë përbënte një sinjal të rëndësishëm politik.

Sot, tetëmbëdhjetë muaj më vonë, pikëpyetjet mbeten.

Si mund të luftohen në mënyrë të qëndrueshme rrjetet kriminale pa u përballur gjithashtu me dobësitë politike, sociale dhe institucionale që u mundësojnë atyre të lulëzojnë ?

Siguria e Evropës nuk varet vetëm nga kufijtë e saj të jashtëm.

Ajo varet gjithashtu nga qëndrueshmëria demokratike e vendeve me të cilat ndan historinë, shkëmbimet dhe të ardhmen e saj.

Tridhjetë e pesë vjet më pas, diktaturat kanë rënë, por trashëgimitë e tyre nuk janë zhdukur.

Zoti President,

Ballkani Perëndimor duhet parë në thellësinë e tij historike.

Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe Serbia kanë rrugëtime të ndryshme.

Shqipëria ka vuajtur një nga diktaturat komuniste më të mbyllura të Evropës.

Territoret e tjera kanë njohur përvojën jugosllave, shpërbërjen e federatës dhe, sipas vendeve, luftërat, represionet, zhvendosjet e popullsive dhe tranzicionet institucionale të dhimbshme.

Këto përvoja nuk duhen ngatërruar.

Por ato ngrenë një pyetje të përbashkët, pra:

“Si mund të rindërtohen shoqëri demokratike pa shoqëruar mjaftueshëm pasojat psikologjike, sociologjike dhe kulturore të disa dekadave autoritarizmi dhe trazirash politike ?”

Fundi i një regjimi nuk i transformon automatikisht sjelljet, përfytyrimet për pushtetin dhe as marrëdhëniet midis qytetarëve dhe institucioneve.

Frika, autocensura, varësitë klienteliste dhe mosbesimi mund t’u mbijetojnë transformimeve kushtetuese.

Këto trashëgimi nuk janë një fatalitet.

Ato nuk përbëjnë as një karakteristikë të veçantë të popujve ballkanikë.

Ato kërkojnë një punë të qëndrueshme kujtese, edukimi, mbështetjeje psikologjike dhe sociale, transmetimi kulturor dhe rindërtimi të besimit.

Iniciativa kanë ekzistuar që prej viteve 1990. Por shtrirja, vazhdimësia dhe mundësia e qasjes në to meritojnë një vlerësim të thelluar.

Demokratizimi nuk konsiston vetëm në ndryshimin e ligjeve. Ai konsiston gjithashtu në krijimin e kushteve që u mundësojnë qytetarëve të jetojnë të lirë nën këto ligje.

Shqipëria, është një hapësirë thelbësore dialogu, bashkëjetese dhe stabiliteti në Ballkan.

Shqipëria zë një vend të veçantë në historinë dhe gjeografinë e Ballkanit.

Dalja e saj në Adriatik, lidhjet e saj me Kosovën, Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi dhe si “atdhe amë” me komunitetet shqiptare të rajonit i japin asaj një rëndësi strategjike.

Ky rajon mbart gjithashtu një kujtesë të lashtë historike, veçanërisht atë të Ilirisë, e cila ushqen edhe sot kërkime, identitete kulturore dhe debate historiografike.

Kjo kujtesë duhet trajtuar me rigorozitet, pa i transformuar trashëgimitë e lashta në pretendime territoriale bashkëkohore.

Për mua, kujtesa ilire mund të përbëjë një hapësirë dialogu kulturor, kërkimi filologjik dhe bashkëjetese paqësore midis popujve.

Shqipëria mund të bëhet një aktor thelbësor i një bashkëjetese ballkanike të bazuar në njohjen e kujtesave, respektimin e kufijve, bashkëpunimin dhe paqen.

Stabiliteti i saj demokratik u intereson drejtpërdrejt fqinjëve të saj dhe Evropës.

Siguria rajonale nuk mund të jetë e qëndrueshme nëse mbështetet vetëm në marrëveshje midis drejtuesve.

Ajo duhet të mbështetet në lirinë e popujve, pavarësinë e institucioneve dhe respektimin e të drejtave themelore.

Shoqëria civile, pra si të ndërtohet një alternativë kur asaj i mungojnë mjetet ?

Një demokraci nuk mund të mbështetet vetëm te partitë e saj politike.

Ajo ka nevojë për shoqata të pavarura, gazetarë, akademikë, sindikata të lira dhe organizata qytetare.

Por shoqëria civile shqiptare përballet me vështirësi financimi, qasjeje në vendimmarrjen publike dhe pjesëmarrjeje efektive në reforma.

Kufizimet administrative dhe fiskale të vendosura ndaj organizatave joqeveritare meritojnë gjithashtu një shqyrtim të thelluar.

Duhet përcaktuar nëse disa prej këtyre detyrimeve përbëjnë pengesa joproporcionale ndaj veprimtarisë së shoqatave.

Do të ishte kontradiktore t’u bëhej thirrje qytetarëve të merrnin pjesë në demokraci, duke lejuar njëkohësisht vazhdimësinë e kushteve që e bëjnë të vështirë organizimin e tyre.

Është në këtë frymë që BES’SA, më parë Aleanca e Çamërisë, mbart një qasje të dialogut ndërkulturor, kujtesës historike, mbrojtjes së fëmijëve, parandalimit të dhunës dhe edukimit të mendimit kritik.

Përmes angazhimeve tona shoqërore, ne kemi mbrojtur propozime për mbështetje sociokulturore dhe rindërtim të besimit qytetar.

Këto përpjekje nuk kanë çuar ende në një zbatim institucional efektiv në Shqipëri.

Dëshiroj që institucionet përkatëse të mund t’i shqyrtojnë këto propozime në mënyrë transparente dhe të shpjegojnë se çfarë vijimësie u është dhënë.

Sepse rindërtimi demokratik nuk mund t’u besohet ekskluzivisht qeverive.

Ai duhet të përfshijë gjithashtu qytetarët dhe organizatat e pavarura që punojnë më pranë realiteteve njerëzore.

Anëtarësimi në Bashkimin Evropian është një perspektivë historike që u përket qytetarëve shqiptarë.

Zoti President,

Anëtarësimi i Shqipërisë në Bashkimin Evropian përfaqëson, sipas meje, perspektivën më të rëndësishme për të konsoliduar në mënyrë të qëndrueshme të ardhmen e saj demokratike.

Por ky anëtarësim nuk duhet të bëhet suksesi personal i një Kryeministri apo pronë politike e një qeverie.

Ai i përket popullit shqiptar.

Integrimi evropian nuk është një zgjidhje magjike.

Ai nuk do ta zhdukë menjëherë korrupsionin, traumat historike apo pabarazitë institucionale.

Por ai mund të forcojë garancitë juridike, transparencën, konkurrencën demokratike, mbrojtjen e të drejtave themelore dhe mundësitë e pjesëmarrjes qytetare.

Anëtarësimi evropian nuk duhet të shërbejë për të konsoliduar pafundësisht një kastë politike. Ai duhet të kontribuojë për të bërë të mundur ripërtëritjen e saj demokratike.

Përparimet e negociatave duhet të vlerësohen mbi bazën e reformave të zbatuara realisht, dhe jo vetëm mbi bazën e angazhimeve të shpallura nga drejtuesit.

Popullsia shqiptare meriton një integrim që transformon realisht kushtet e saj të jetesës dhe liritë e saj.

Ne, shqiptarët, jemi të aftë të marrim përgjegjësitë tona.

Zoti President,

Ne, shqiptarët, nuk jemi të dënuar të zgjedhim përjetësisht midis të njëjtave personalitete politike.

Vendi ynë ka intelektualë, studiues, gazetarë, juristë, mësues, profesionistë dhe një diasporë të aftë të kontribuojnë në rindërtimin e tij demokratik.

Ne kemi qytetarë që i kanë rezistuar diktaturës, frikës dhe hakmarrjeve.

Ne kemi një rini që aspiron të jetojë në një vend ku aftësia, integriteti dhe liria kanë më shumë rëndësi sesa përkatësia partiake.

Ne jemi të aftë të marrim përgjegjësi.

Por për këtë, duhet që institucionet të mundësojnë një konkurrencë të vërtetë politike, që zërat e pavarur të mbrohen dhe që qytetarët të mund të organizohen lirisht.

Manifestimet aktuale mund të përbëjnë një etapë të rëndësishme të këtij rindërtimi.

Megjithatë, qytetarëve duhet t’u lihet koha të konsolidojnë kërkesat e tyre, të nxjerrin përfaqësuesit e tyre dhe të ndërtojnë një shprehje politike autonome.

Zërat e heshtur duhet të mund të dalin nga autocensura pa u ekspozuar ndaj hakmarrjeve të reja.

Ne nuk i kërkojmë Francës të zgjedhë drejtuesit tanë. Ne kërkojmë që Franca dhe Evropa të mos ngatërrojnë stabilitetin e një qeverie me stabilitetin demokratik të një populli.

Përfundim: Zoti Macron, paqja fillon gjithashtu nga liria për të zgjedhur të ardhmen e vet.

Zoti President Emmanuel Macron,

Po ju drejtoj këtë alarm publik me respektin që i takon funksionit tuaj dhe me lirinë e fjalës që Republika Franceze u njeh gazetarëve.

Po jua drejtoj gjithashtu me kujtesën e një shqiptareje që ka njohur diktaturën dhe me përvojën e një gruaje të mirëpritur në Francë prej më shumë se njëzet e gjashtë vjetësh.

Prania e Edi Ramës në Forumin e Parisit për Paqen përbën një rast legjitim për dialog diplomatik.

Por paqja në Ballkan nuk mund të matet vetëm përmes marrëdhënieve të mbajtura midis kryetarëve të qeverive.

Ajo varet gjithashtu nga shteti i së drejtës, liria e shtypit, lufta kundër rrjeteve kriminale, mbrojtja e qytetarëve dhe aftësia e tyre për të ripërtërirë në mënyrë demokratike institucionet e tyre.

Manifestimet aktuale meritojnë të vëzhgohen në larminë e tyre, thellësinë e tyre historike dhe evolucionin e tyre.

E ardhmja e tyre u përket qytetarëve shqiptarë, jo strategjive të përvetësimit partiak.

Dëshiroj që Franca të vazhdojë të mbështesë perspektivën evropiane të Shqipërisë, duke u kushtuar njëkohësisht vëmendje reale gazetarëve të pavarur, organizatave qytetare dhe atyre që ende nuk kanë mjetet për ta bërë zërin e tyre të dëgjohet.

Dëshiroj gjithashtu që bashkëpunimi evropian të përfshijë më shumë dimensionet psikologjike, sociologjike, edukative dhe kulturore të rindërtimit demokratik të Ballkanit.

Sepse paqja nuk reduktohet në mungesën e luftës.

Ajo do të thotë gjithashtu të jetosh pa frikë, të transmetosh një kujtesë pa urrejtje, të kundërshtosh pa u kërcënuar dhe të marrësh pjesë lirisht në të ardhmen e vendit tënd.

Zoti President, Shqipëria nuk ka nevojë vetëm të ndryshojë drejtuesit. Ajo ka nevojë të dalë nga një cikël historik ku pushteti ndryshon duar pa rifituar qytetarët plotësisht besimin në institucionet e tyre.

Dhe nëse Evropa dëshiron një paqe të qëndrueshme në Ballkan, ajo duhet të kontribuojë në krijimin e kushteve në të cilat popujt mund të bëhen aktorët e vërtetë të së ardhmes së tyre.

Stabiliteti i një drejtuesi nuk është domosdoshmërisht stabiliteti i një shteti. Stabiliteti i një shteti fillon nga liria, dinjiteti dhe sovraniteti i qytetarëve të tij.