Shkruan Zef Ndreka
Shpallja e Republikës Shqiptare më 21 janar 1925 përbën një nga momentet më domethënëse në historinë e shtetit shqiptar të pas Pavarësisë. Ajo ishte jo vetëm një ndryshim forme qeverisjeje, por një përpjekje për të nxjerrë Shqipërinë nga kaosi politik, institucional dhe shoqëror që e kishte shoqëruar që prej vitit 1912. Ky akt shënoi fundin përfundimtar të një monarkie më shumë teorike sesa reale dhe fillimin e një republike me tipare të forta autoritare.
Pas shpalljes së Pavarësisë, Shqipëria mbeti për vite me radhë një shtet i brishtë. Principata e vitit 1914 me Princ Vidin dështoi shpejt, ndërsa Lufta e Parë Botërore e copëtoi vendin në zona influence. Edhe pas vitit 1920, me Kongresin e Lushnjës dhe përpjekjet për ndërtimin e institucioneve, vendi vazhdoi të përballej me përçarje politike, varfëri të thellë dhe mungesë autoriteti shtetëror. Revolucioni i Qershorit 1924 dhe rrëzimi i qeverisë së Fan Nolit u pasuan nga rikthimi i Ahmet Zogut në pushtet në dhjetor të po atij viti, duke hapur rrugën për një rikonfigurim të plotë të sistemit politik.
Më 21 janar 1925, Asambleja Kushtetuese shpalli Shqipërinë Republikë Parlamentare. Me këtë vendim u shfuqizua çdo formë monarkie dhe u vendos një regjim republikan, ku Ahmet Zogu u zgjodh President i Republikës me mandat shtatëvjeçar. Në letër, Shqipëria hynte në radhën e shteteve republikane moderne, ndërsa në praktikë, pushteti u përqendrua pothuajse tërësisht në duart e presidentit. Kushtetuta i jepte atij kompetenca të gjera ekzekutive, ndikim të fortë mbi legjislativin dhe kontroll mbi ushtrinë.
Republika e vitit 1925 u paraqit si zgjidhje për stabilitetin dhe rendin, dhe në një masë të caktuar e arriti këtë qëllim. U ndërtuan struktura shtetërore më funksionale, u konsolidua administrata dhe u vendos një farë rendi pas viteve të anarkisë. Megjithatë, ky stabilitet u arrit në kurriz të demokracisë. Opozita u dobësua, liritë politike u kufizuan dhe shteti mori gjithnjë e më shumë tipare autoritare.
Ironikisht, republika rezultoi një etapë kalimtare drejt monarkisë. Vetëm tre vjet më vonë, më 1 shtator 1928, Ahmet Zogu e shndërroi Republikën në Monarki Kushtetuese dhe u shpall Mbret i Shqiptarëve, Zog I. Kjo tregon se republika e vitit 1925 nuk ishte ndërtuar mbi parime të forta republikane, por mbi nevojën për legjitimitet dhe përqendrim pushteti.
Në përfundim, shpallja e Republikës Shqiptare më 21 janar 1925 mbetet një datë kyçe në historinë tonë politike. Ajo përfaqëson një përpjekje serioze për ndërtimin e shtetit modern shqiptar, por edhe një dëshmi se rruga drejt demokracisë ka qenë e vështirë dhe shpesh e devijuar. Republika e parë shqiptare nuk ishte fundi i tranzicionit politik, por një hallkë ndërmjet kaosit dhe autoritarizmit, duke reflektuar realitetet e ashpra të kohës dhe sfidat e mëdha të një shteti ende në formim.
