Shkruan Zef Ndreka
20 shkurti mbetet një datë me peshë të jashtëzakonshme në historinë shqiptare. Rrëzimi i monumentit të Enver Hoxhës në vitin 1991 nuk ishte vetëm një akt simbolik ndaj një figure, por një moment i fortë shkëputjeje nga një epokë e tërë politike dhe psikologjike.
20 shkurti ishte çarja publike e frikës, një shenjë se sistemi që dukej i përjetshëm mund të sfidohej.
Rënia e enverizmit shënoi fundin formal të diktaturës, por tranzicioni që pasoi dhe që vazhdon, tregon se ndryshimi i sistemeve nuk nënkupton domosdoshmërisht ndryshim të menjëhershëm të kulturës politike.
Trashëgimia e autoritarizmit, mënyra e ushtrimit të pushtetit, raporti me institucionet dhe me ligjin, të gjitha këto shpesh mbijetojnë më gjatë se vetë regjimet.
Debati mbi përgjegjësitë, ndëshkimin dhe drejtësinë e munguar për ish-elitën komuniste ka qenë i pranishëm për dekada. Për disa prej tyre, mungesa e dënimeve të ashpra përfaqëson një padrejtësi historike, ndërsa për të tjerë, realitetet e brishta të kohës dhe nevoja për stabilitet e bënë të pamundur një shkëputje më radikale. Ky është një diskutim që ende sot ngjall emocione të forta në vendin tonë.
Po ashtu, periudha e pluralizmit solli disa figura dhe dinamika të reja, por edhe kritika të vazhdueshme mbi mënyrën si u ndërtua demokracia. Emra si Sali Berisha shpesh shihen përmes prizmit të ndarjeve të forta politike. Për disa është simbol i ndryshimit dhe përmbysjes së sistemit të vjetër, për disa të tjerë përfaqësues i një stili të ashpër dhe konfliktual të politikës shqiptare. Të gjitha këto vlerësime janë pjesë e një vëzhgimi më të gjerë mbi tranzicionin shqiptar, i cili ka qenë i ndërlikuar, me arritje, por edhe plot me zhgënjime.
Ndoshta një nga mësimet më të rëndësishme të këtyre 35 viteve është se demokracia nuk është një ngjarje, por një proces i gjatë. Rrëzimi i një regjimi është vetëm fillimi, ndërsa ndërtimi i institucioneve të forta, i kulturës së dialogut, i shtetit ligjor dhe i besimit publik kërkon kohë, kërkon përpjekje dhe vetëdije kolektive.
Kështu, 20 shkurti 1991, mund të shihet jo vetëm si kujtim i një rrëzimi, por si një pikë reflektimi, ku të shohim qartë sa rrugë kemi ardhur dhe sa rrugë mbetet ende për t’u bërë.
